15 Nisan 1912’de, Titanik’in Kuzey Atlantik sularında batmasından yalnızca iki gün sonra, İspanya yalnızca birkaç saniyeliğine son tam güneş tutulmasını yaşadı; olağandışı derecede dar tamlık şeridi nedeniyle hibrit türde sınıflandırıldı. Bunu, İspanya Astronomi Derneği SAE’nin dergisinin 33. sayısı, bu kısa süreli olaya tanıklık eden birkaç Galiçyalının ifadeleriyle kayda geçirdi.“Manzara hüzünlü ve solgun bir hal aldı, soğuk hayli şiddetliydi. Tavuklar barınaklarını arıyor, gördüğüm bir tavuk da, civcivleriyle birlikte, onları kanatlarının altına toplayıp koruyordu” diye anlatıyordu O Barco de Valdeorras’lı öğretmen Tomás Martínez, 11.49’da Ourense’deki enleminden tanık olduğu bu olay hakkında.O tarihten bu yana ilk kez, ülke bu olaya art arda iki yıl boyunca ev sahipliği yapmaya hazırlanıyor: hem 12 Ağustos 2026’da hem de 2 Ağustos 2027’de.
Buna, 26 Ocak 2028’de gerçekleşecek halkalı bir üçüncü güneş tutulması da eklenecek ve bunlar, Avrupa’da 21. yüzyıla damgasını vuracak benzersiz bir tutulma üçlüsü oluşturacak.En yakın tarihli güneş olayı, İspanya’yı 293 kilometre genişliğinde bir şerit halinde, 12 özerk bölgeyi kapsayarak kat etmeden önce yalnızca Sibirya’nın kuzeyi, Grönland’ın doğu kıyıları ve İzlanda’nın batı kesimlerinden tam tutulma olarak görülebilecek. Coğrafi koşullar sayesinde gerçek bir astronomik piyango, evet, ama ekonomik açıdan da fırsat. Tutulma Kanada’dan, ABD’nin kuzeydoğu kıyılarından ve Afrika’nın kuzeybatısından da görülebilecek, ancak yalnızca kısmi tutulma şeklinde.Tutulma terimi, “kaybolma” anlamına gelen Yunanca “ekleipsis” kelimesinden gelir ve birkaç türü vardır.
Güneş tutulmaları yalnızca yeniay evresinde, uydumuzun diski istisnai biçimde Güneş’i tamamen örtmeyi başardığında meydana gelir. Bu durum, birkaç anlığına siyah bir kürenin belirdiği ani bir karanlık evresine yol açar. Ay’ın yörüngesi eğik olmasaydı, bu olay Dünya’nın belirli bölgelerinde hem yeniay hem de dolunay evrelerinde ayda iki kez yaşanırdı."Ay Güneş’i tamamen örttüğü anda, parlaklık azalır.
Gökyüzünde en parlak gökcisimlerini seçmeye başlarız. Kırsaldaysak kuşların şakıdığını duyarız. Ve tamlık başladığı sırada, kuşlar gece olacağını sanıp birden susar” diye anlatıyor, Madrid Planetaryumu’ndan astronomi eğitmeni César González; böylece öğretmen Martínez’in 114 yıl önce SAE için aktardığı tanıklığı adeta profesyonel bir dile çeviriyor.“Sıcaklık düşer.
Hatta beş dereceye kadar gerileyebilir ve her zaman hafif bir esinti esmeye başlar” diye ekliyor bilim insanı. Şanslı gözlemciler, işte bu kısa anda, yalnızca bu evrede, özel ve mutlaka onaylı güneş gözlüklerini (bu, saplardan birinde yer alan ISO 12312-2:2015 sertifikasıyla teyit edilebilir) çıkarabilir; çünkü kısmi evre boyunca göz için riskler yüksektir.Gözlüksüz bakıldığında, ultraviyole ışınım bir yandan gözün fotoreseptörlerine (koniler ve çubuklara) zarar verirken, kızılötesi enerji retinada doğrudan ısıl etki yaratır ve güneş retinopatisine yol açar. Belirtileri ortaya çıkması zaman alabilecek bu rahatsızlık; bulanık görme, görme keskinliğinin en yüksek olduğu noktada lekeler veya skotomlar, metamorfopsi (şekilleri çarpık algılama) ve ışığa karşı azalan tolerans, yani fotofobi ile kendini gösterebilir; bunlar da baş ağrılarına neden olabilir.Tamlık evresi hiçbir noktada 1 dakika 48 saniyeyi aşmayacak – tamlık çizgisine ne kadar yakın olunursa, olayı o kadar fazla saniye boyunca izlemek mümkün olacak – bu nedenle süreyi iyi hesaplamak ve tutulmanın nereden izlendiğine bağlı olarak başlangıç ve bitiş saatlerinin değişeceğini akılda tutmak önemli.Tutulmanın izlediği hat, İspanya’ya Galiçya’nın kuzeybatısından yaklaşık 19.27’de girecek ve Balear Adaları’nda yaklaşık 20.35’te sona erecek.
Şerit dışında kalan Madrid veya Salamanca gibi şehirler derin bir kısmi tutulma görecek (tüm Yarımada’da en az yüzde 92 kararma) ancak tamlık yaşanmayacak. Peki, bilim insanları bunu nasıl hesaplıyor?“Gezegen ve uyduların hareketini yöneten yasaları biliyoruz ve, tırnak içinde söylemek gerekirse, bunların ne zaman meydana geleceğini, uzak gelecekte bile hesaplamak o kadar da zor değil (...). Geçmişteki tutulmaları belirlemek için bilgisayar araçları kullanarak ve tarihsel olaylarla karşılaştırarak farklı fenomenler arasında bağlantılar kurmak mümkün” diye açıklıyor César González.Modern hesaplamalardan çok önce, bilim insanları tutulmaların belirli kalıplar izlediğini biliyordu.
González, Sümerlerin, yaklaşık 5.000 yıl önce bu döngüleri tanımlamış olabileceğine dikkat çekiyor. En bilinen döngü, yaklaşık 18 yıl, 11 gün ve 8 saat süren Saros döngüsüdür; bu sürenin ardından Güneş, Dünya ve Ay’ın geometrisi birbirine yeniden büyük ölçüde benzer hale gelir. Bunun yanı sıra, üç Saros döngüsüne karşılık gelen ve gözlemin yapıldığı bölge açısından daha hassas hesaplamalar yapmaya imkân veren exeligmos döngüsü de vardır.İspanya’nın boşalan kırsalında otel rezervasyonları dolduTutulma, Soria, Guadalajara ve Teruel gibi illeri –düşük nüfus yoğunluğu nedeniyle “İspanya’nın Sibirya’sı” olarak bilinen bölgeyi– tam olarak etkileyecek; bunun yanı sıra dört Galiçya ili, Salamanca hariç tüm Castilla y León, Asturias Prensliği, Cantabria, Bask Ülkesi, Navarra, Aragon, Castilla-La Mancha’nın (Guadalajara ve Cuenca) ilgili kısımları, Katalonya’nın güneybatısı, Valensiya Özerk Bölgesi’nde Castellón ve Valensiya illeri ile Balear Adaları’nın tamamı da şeridin içinde yer alacak.İspanyol Kırsal Kalkınma Ağı, tutulma üçlüsünün yaklaşık 1,4 milyar avroya yakın bir ekonomik etki yaratabileceğini; kıyı illeri hariç bu getirinin, genellikle yabancı turistlerin ilgi alanının dışında kalan bölgelere dağılacağını tahmin ediyor.
2027’deki ikinci güneş tutulması daha uzun sürecek (beş dakikaya kadar) ancak daha dar bir coğrafi dağılıma sahip olacak (Cádiz, Málaga, Granada, Almería, Ceuta ve Melilla) ve Mağrip’teki diğer ülkelerle de rekabet edecek.Castilla y León Başkanlık Bakanı, nisan ayında, bölgeye bu ilk tutulma nedeniyle iki milyon ziyaretçi çekilebileceğini tahmini bir rakam olarak açıkladı. Valensiya özerk hükümetinin turizm portalı da, turizmin genellikle Valensiya ve Alicante kıyılarında yoğunlaştığı bir toplulukta, Castellón iç kesimlerindeki rezervasyonlarda yüzde 80’e varan bir artış öngörüyordu.Güneş tutulmasını izlemek için İspanya’ya gelemeyecek ziyaretçiler için ESA, olayı Teruel’deki Javalambre Astrofizik Gözlemeevi’nden canlı olarak yayımlayacak; ayrıca üniversite ve belediyeyle işbirliği içinde León kentinde ücretsiz bir halka açık gözlem programı düzenleyecek.
