ABD yönetimi, İran’a yönelik ekonomik baskıyı artıran yeni bir yaptırım paketini devreye aldı. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, “Ekonomik Dışlanmışlık Operasyonu” adı verilen yaptırım dalgası kapsamında İran bağlantılı yaklaşık 60 kişi, kuruluş ve geminin yaptırım listesine alındığını açıkladı. Yeni düzenlemeyle ikincil yaptırımların kapsamı da genişletilerek denizcilik, altın ticareti, havacılık, teknoloji ve dijital varlıklar hedef alanları arasına eklendi.
Bessent, yaptırımların temel amacının Tahran yönetimini ayakta tuttuğunu savunduğu ekonomik bağlantıları kesmek olduğunu söyledi. ABD Başkanı Donald Trump’ın da İran’la ekonomik ilişkilerin sınırlandırılması amacıyla dünya liderleriyle telefon görüşmeleri yaptığını belirten Bessent, hangi ülkelerle temas kurulduğuna ilişkin ayrıntı vermedi. Washington yönetimi, İran’la ticaret yapan üçüncü ülkeler ve şirketler üzerindeki baskıyı da artırmayı hedefliyor.
İRAN’IN İHRACATINDA ÇİN İLK SIRADA Trade Data Monitor tarafından resmi gümrük verilerinden derlenen rakamlara göre İran, 2024 yılında en az 112 ülke ve bölgeye yaklaşık 56 milyar dolarlık ihracat yaptı. İran’ın en büyük ihracat pazarı 14,58 milyar dolarla Çin oldu. Çin aynı zamanda İran petrolünün en büyük alıcısı konumunda bulunuyor.
Tanker hareketlerini izleyen kuruluşların verilerine göre Çin, İran’ın deniz yoluyla gerçekleştirdiği ham petrol ihracatının yüzde 80’inden fazlasını satın alıyor. Ancak yaptırımları aşmaya yönelik kayıt dışı petrol sevkiyatlarının resmi ticaret verilerine büyük ölçüde yansımadığı belirtiliyor. IRAK VE BAE DE ÖNEMLİ PAZARLAR ARASINDA İran’ın ikinci büyük ihracat pazarı 11,7 milyar dolarla Irak oldu.
Tahran yönetimi, Irak’a elektrik üretiminde kullanılan doğal gazın yanı sıra elektrik, gıda ürünleri, yapı malzemeleri ve çeşitli sanayi ürünleri ihraç ediyor. Birleşik Arap Emirlikleri ise 7,16 milyar dolarlık ihracatla üçüncü sırada yer aldı. BAE uzun yıllardır İran için önemli bir finans ve yeniden ihracat merkezi olarak öne çıkıyordu.
TÜRKİYE İHRACATTA DÖRDÜNCÜ SIRADA Türkiye, 6,1 milyar dolarlık ticaret hacmiyle İran’ın dördüncü büyük ihracat pazarı oldu. İran, Türkiye’ye uzun süredir Tebriz-Ankara Doğal Gaz Boru Hattı üzerinden doğal gaz sağlıyor. İki ülke arasındaki ticarette petrokimya ürünleri, gıda ve inşaat malzemeleri de önemli yer tutuyor.
Afganistan ise 2,3 milyar dolarla İran’ın beşinci büyük ihracat pazarı olarak kayıtlara geçti. İRAN 68,5 MİLYAR DOLARLIK İTHALAT YAPTI Resmi verilere göre İran, 2024 yılında en az 87 ülke ve bölgeden yaklaşık 68,5 milyar dolarlık ürün ithal etti. İran’ın en büyük ithalat kaynağı 21 milyar dolarla Birleşik Arap Emirlikleri oldu.
Bu ticaretin önemli bölümünü, başka ülkelerden BAE üzerinden İran’a gönderilen yeniden ihraç ürünleri oluşturdu. Bu kanal sayesinde İran’ın Batılı makine, elektronik ürün ve tüketim mallarına dolaylı olarak erişim sağladığı belirtiliyor. ÇİN VE TÜRKİYE İTHALATTA DA ÖNE ÇIKIYOR Çin, 17,8 milyar dolarlık ihracatla İran’ın ikinci büyük tedarikçisi oldu.
Pekin, İran’a başta makine, elektronik cihaz, araç ve sanayi ekipmanları sağlıyor. Türkiye ise 11,1 milyar dolarla İran’ın üçüncü büyük ithalat ortağı konumunda bulunuyor. Ortak kara sınırı ve uzun yıllara dayanan ticari ilişkiler nedeniyle Türkiye, İran açısından önemli bir kara ticaret güzergâhı olmayı sürdürüyor.
Türkiye’den İran’a makine, kimyasal ürün, araç ve çeşitli mamul ürünlerin gönderildiği belirtiliyor. AVRUPA BİRLİĞİ’NİN PAYI GERİLEDİ Avrupa Birliği’nin İran’a ihracatı 6,1 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti. Bu rakamın 2018 öncesindeki seviyelerin oldukça altında olduğu, Avrupa’dan İran’a yapılan satışların ağırlıklı olarak ilaç, tıbbi ekipman ve makine sektörlerinde yoğunlaştığı belirtildi.
Hindistan ise 1,6 milyar dolarlık ihracatla İran’ın önde gelen diğer ticaret ortakları arasında yer aldı. İki ülke arasındaki ticaretin son yıllarda belirgin biçimde gerilediği, mevcut ticaretin daha çok pirinç, çay, tarım ürünleri ve ilaçlardan oluştuğu kaydedildi. YAPTIRIMLAR İRAN’IN TİCARET AĞINI HEDEF ALIYOR İran, yaklaşık 20 yıldır Batılı ülkelerin farklı kapsam ve düzeylerdeki yaptırımları altında bulunuyor.
Bu süreç İran ekonomisinin Avrupa’dan uzaklaşarak Çin, Türkiye, Irak ve Körfez ülkeleri başta olmak üzere Asya ve bölge ülkelerine yönelmesine yol açtı. ABD’nin son yaptırım paketinin ise Tahran yönetiminin bu ülkeler üzerinden sürdürdüğü ticari ve finansal bağlantıları daha da zorlaştırmayı hedeflediği belirtiliyor.
