Washington fiilen dünyadaki her şirketten İran ile Amerikan finans sistemi arasında bir tercih yapmasını istiyor.ABD Hazine Bakanlığı’nda pazartesi günü düzenlenen basın toplantısında Scott Bessent, İran’ın finansal bağlantılarına karşı “ekonomik saldırı” diye nitelendirdiği bir kampanyayı açıkladı ve “hafta sonuna kadar büyük bir finans kuruluşuna yaptırım getirildiğine dair bir duyuru” beklediğini söyledi.“Ekonomik Dışlanma Operasyonu” adı verilen plan, Bessent’in pazar günü Tahran için “ekonomik D Günü” uyarısının ardından geldi.ABD Hazine Bakanlığı, aralarında Çin vatandaşlarının da bulunduğu, farklı yargı alanlarında faaliyet gösteren yaklaşık 60 şirketi, kişiyi ve gemiyi yaptırım listesine aldı; İran’la sınırlı işlem yapılmasına izin veren lisansları da askıya aldı.Yabancı şirketler açısından daha önemli olan, halihazırda petrole odaklanan ikincil yaptırımların, deniz taşımacılığı, havacılık, altın, teknoloji ve dijital varlıkları da kapsayacak şekilde genişletilmesi.Bessent, İran adına kara para aklayan herhangi bir kuruluşun dolar sisteminden çıkarılacağını belirterek, yaptırımların Çin’i de kapsayıp kapsamayacağı sorulduğunda “hiç kimse muaf değil” diye ekledi.ABD Hazine Bakanı, uyum için bir son tarih belirlemekten kaçındı ancak Washington’ın sonsuz sabrı olmadığını vurguladı; bu sırada ABD Başkanı Donald Trump, İran’la ticareti durdurmaları talebiyle dünya liderlerini arıyor.Önemlisi, ABD Hazine Bakanlığı doğrudan herhangi bir üçüncü ülkeyi cezalandırma noktasına gelmedi; “düzeltme süresi” olarak adlandırdığı süreçte en sert darbeyi şimdilik yedekte tutuyor.İran misilleme yapma sözü verdi ve başlıca ticaret ortaklarının Washington’ın baskısına direneceğini umduğunu açıkladı.Avrupa’nın doğrudan maruziyeti oldukça sınırlıAvrupa şirketlerinin İran’la ticaret açısından kaybedecek çok az şeyi kaldı.Eurostat verilerine göre, AB’nin İran’la mal ticaret hacmi 2025’te yalnızca 3,72 milyar euroydu. Bunun 2,97 milyar euroluk kısmını Avrupa’dan yapılan ihracat oluşturdu; bu, birlik ülkelerinin toplam dış satışlarının yaklaşık yüzde 0,1’ine denk geliyor ve 2011’de 27 milyar euronun üzerine çıkan zirve seviyesinin çok altında.Ancak kalan ticaret son derece yoğunlaşmış durumda.AB-İran ticaretinin yaklaşık yüzde 32’si Almanya’ya, yüzde 16’sı İtalya’ya, yüzde 15’i ise Hollanda’ya ait.Avrupa’dan İran’a ihracatın büyük bölümünü ilaçlar, makineler ve tıbbi ekipman oluşturuyor; bunlar çoğu zaman insani istisnalar kapsamına giren kalemler. İthalat tarafında ise ağırlığı Antep fıstığı ve diğer gıda ürünleri çekiyor.Bu nedenlerle Avrupa piyasaları salı sabahı haberi sakin karşıladı.Haberi yazdığımız sırada hem Euro Stoxx 50 hem de daha geniş kapsamlı pan-Avrupa Stoxx 600 endeksi yaklaşık yüzde 0,2 artıda işlem görüyordu.Birleşik Krallık’ın FTSE 100, Almanya’nın DAX 30, Fransa’nın CAC 40, İtalya’nın FTSE MIB, Hollanda’nın AEX ve İsviçre’nin CH20 endekslerinin tamamı yüzde 0,1 ile 0,3 arasında yükseliş kaydediyor; başı Alman endeksi çekiyordu.Avrupa için asıl risk, sistemin “altyapısında” yatıyorAsıl tehlike, İran’la ticaret değil, bizzat ABD yaptırım mekanizmasının erişim alanı.Bankalar, sigorta şirketleri, deniz taşımacılığı firmaları ve emtia tüccarları, onlarca ülkedeki müşterilerinin işlemlerini yürütüyor ve yaptırımları tetikleyen unsur, çoğu zaman doğrudan Tahran’daki faaliyetler değil, başka yerlerde yaptırım uygulanmış bir karşı tarafa maruz kalmaları oluyor.Bu konuda geçmişte yaşananlar Avrupa şirketlerinin yönetim kurullarının hafızasında taze.BNP Paribas, İran, Sudan ve Küba’yı içeren işlemleri gerçekleştirdiği için 2014’te rekor düzeyde 8,9 milyar dolar (7,6 milyar euro) ceza ödedi ve hakkında açılan ceza davalarında suçunu kabul etti; ardından bir yıl boyunca New York ofisi üzerinden dolar takas etme hakkını kaybetti.Avrupa şirketleri aynı zamanda hukuki bir açmazın içinde.AB’nin “Engelleme Tüzüğü”, Komisyon onay vermedikçe şirketlerin İran’a yönelik ABD yaptırımlarına uymasını yasaklıyor.
Avrupa Adalet Divanı ise İran’la sözleşmelerini sonlandıran şirketlerin bu kararı, Amerikan baskısı dışında başka gerekçelerle açıklamak zorunda olduğuna hükmetti.Uygulamada ise çoğu şirket 2018’den bu yana tercihini ABD dolarından yana yaptı ve bu hafta yaşananlar bu kararı gözden geçirmeleri için pek az gerekçe sunuyor.
