Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) en üst yargısal organı olan Büyük Daire, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin en önemli davalara bakıyor.
AİHM Büyük Daire’den ikinci Kavala kararı: “Derhal serbest bırakılmalı”
Özellikle ifade özgürlüğü, adil yargılanma hakkı, yaşam hakkı ve siyasi haklar gibi alanlarda emsal niteliği taşıyan kararlar veren Büyük Daire’nin hükümleri, Avrupa Konseyi üyesi devletler açısından bağlayıcı kabul ediliyor.
Büyük Daire nedir?
AİHM bünyesinde tek hâkim, komite ve dairelerin yanı sıra “Büyük Daire” adı verilen özel bir yargısal oluşum bulunuyor. Büyük Daire 17 hâkimden oluşuyor. Mahkeme Başkanı, başkan yardımcıları, bölüm başkanları ve davanın tarafı olan ülkenin hâkimi doğal üye olarak yer alırken, diğer üyeler kura yoluyla belirleniyor. Büyük Daire, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin yorumlanması bakımından ciddi ve önemli hukuki sorunlar içeren başvuruları inceliyor.
Hangi davalar Büyük Daire’ye gidiyor?
Bir dava iki farklı yolla Büyük Daire’nin önüne gelebiliyor. İlk olarak, AİHM dairelerinden biri, davanın Sözleşme’nin yorumlanması açısından özel önem taşıdığı kanaatine varırsa dosyayı Büyük Daire’ye devredebiliyor. İkinci yol ise daire kararından sonra işliyor. Taraflardan biri, kararın tebliğinden itibaren üç ay içinde davanın Büyük Daire tarafından yeniden incelenmesini talep edebiliyor. Bu talep önce beş kişilik bir panel tarafından değerlendiriliyor. Panel talebi kabul ederse dava baştan sona yeniden ele alınıyor.
Ne tür kararlar veriyor?
Büyük Daire, bir devletin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni ihlal edip etmediğine karar veriyor. İhlal tespiti halinde başvurucu lehine tazminata hükmedebiliyor ve ihlalin giderilmesi için devletin alması gereken bireysel veya genel tedbirlere işaret edebiliyor. Kararlar yalnızca ilgili başvuruyu değil, çoğu zaman Avrupa Konseyi üyesi tüm ülkelerin hukuk uygulamalarını etkileyen emsal sonuçlar doğuruyor.
Büyük Daire’nin verdiği kararlar kesindir, bunlara karşı başka bir temyiz veya itiraz yolu bulunmuyor.
Kararlar nasıl uygulanıyor?
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 46. maddesi uyarınca AİHM’in kesinleşmiş kararları ilgili devletler için bağlayıcı. Kararların uygulanıp uygulanmadığını ise Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetliyor. Devletlerin tazminat ödemesi, ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırması ve benzer ihlallerin tekrarını önleyecek yasal veya idari değişiklikleri yapması bekleniyor.
Kararlar uygulanmazsa ne oluyor?
AİHM’in polis gücü ya da doğrudan yaptırım uygulayabilecek bir icra mekanizması bulunmuyor. Ancak kararların uygulanmaması halinde Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi devreye giriyor.
Komite öncelikle ilgili devletten uygulama planı ve ilerleme raporları talep ediyor. Uzun süreli uyumsuzluk durumunda siyasi baskıyı artıran kararlar alabiliyor, özel denetim süreçleri başlatabiliyor ve devlet hakkında ihlal prosedürü işletilebiliyor. Bu prosedür kapsamında konu yeniden AİHM’e taşınarak devletin karara uyup uymadığı konusunda mahkeme değerlendirmesi istenebiliyor.
En ağır aşamada ise Avrupa Konseyi Statüsü çerçevesinde ilgili ülkenin oy haklarının askıya alınması veya Konsey üyeliğinin sona erdirilmesine kadar uzanabilecek siyasi süreçler gündeme gelebiliyor. Ancak bu tür adımlar son derece istisnai kabul ediliyor.
