Her yıl dünya, birçoğu çöpe atıldığı anda gözden kaybolan 2 milyar tondan fazla kentsel atık üretiyor. Oysa atığın asıl hikâyesi tam da çöp kutusuna girdiği anda başlıyor.Atılmış bir plastik şişe yeni bir ürüne dönüştürülerek geri kazanılabilir. Gıda artıkları kompost ya da biyogaza çevrilebilir.
Geri dönüştürülemeyen malzemeler elektrik üretmek için yakılır. Hiçbir şekilde geri kazanılamayan atıklar ise sonunda düzenli depolama sahalarına gönderilir. Yol boyunca ne kadar çok malzeme geri kazanılıp yeniden kullanılabilirse, yolculuğun sonunda o kadar az atık kalır.Döngüsel ekonomi tam da bu ilkeye dayanıyor: kaynakları mümkün olduğunca uzun süre kullanımda tutmak; önce daha az tüketerek, ardından malzemeleri çöpe atmak yerine tekrar kullanıp geri dönüştürerek.Değerini koruyanı ayırmakSharjah’taki BEEAH atık yönetimi kompleksinde kentsel atıklar bir ayrıştırma hattından geçiyor.
Makineler plastikleri, metalleri, kağıt ve kartonu birbirinden ayırarak, birlikte çöp olarak gelenleri yeniden kullanılma potansiyeli olan malzemelere dönüştürüyor.Plastikler yeni ambalajlara ve tüketim ürünlerine dönüştürülebilirken, kağıt ve karton üretim döngüsüne yeniden girebiliyor.Ancak her şey geri kazanılamıyor. Sharjah’ta bazı kalıntı atıklar doğrudan depolama sahasına gönderilmek yerine, yakılarak elektrik üreten bir atıktan enerji tesisine gidiyor.‘Geri dönüşüm malzemeyi koruyor. Atıktan enerji ise geriye kalanı değerlendirerek, artık atığın bile bir değer yaratmasını sağlıyor’ diyor Emirates Waste to Energy Baş Mühendisi Alya Al Obeidli.Geri dönüşüm malzemeleri kullanımda tutuyor; atıktan enerji ise daha sonra devreye girerek geri dönüştürülemeyen malzemeden enerji elde ediyor.
Geri kazanılamayan her şey döngünün dışına çıkıyor ve düzenli depolamaya gidiyor.Özbekistan şimdi işte bu yolculuğun tamamını yeniden şekillendirmeye çalışıyor.Özbekistan’ın atığı nereye gidecek?Özbekistan her yıl yaklaşık 15 milyon ton evsel atık üretiyor. Resmi verilere göre bunun bugün sadece yüzde 5 ila 6’sı özel uzman şirketler tarafından geri dönüştürülüyor ya da işleniyor.Geri kalan büyük kısmı için yolculuğun son durağı hâlâ düzenli depolama sahaları.Taşkent’in dışında, 24 hektarlık yeni bir düzenli depolama sahası dönem ve mevsime göre günde yaklaşık 1.500 ila 2.500 ton atık kabul ediyor. Bilgiyi Özbekistan Atık Yönetimi Ajansı Baş Uzmanı Shahzod Safarov aktarıyor.Onlarca yıl boyunca başkentin çöpleri yakındaki eski bir sahaya bırakılıyordu.
Yeni tesiste atıklar sıkıştırılıp toprakla örtülüyor; altına yerleştirilen koruyucu katmanlar ise kirli sızıntı suyunun toprağa geçmesini önlemeyi amaçlıyor.Ancak gömülen atık çevre üzerinde etkisini sürdürmeye devam edebiliyor. Oksijensiz ortamda bozunan organik maddeler güçlü bir sera gazı olan metan üretiyor.‘Eski depolama sahasında çok büyük miktarda metan gazı birikmişti’ diyor Atık Geri Dönüşümü ve Bertaraf Şubesi Direktörü Rafael Bekmullin. ‘Şimdi orada gazı çıkarıp elektrik üretmeye yönelik bir proje yürütülüyor.’Yetkililer, son birkaç yılda 47 depolama sahasının kapatılıp rehabilite edildiğini, Özbekistan’ın 2030’a kadar sahaların sayısını yarıya indirmeyi hedeflediğini söylüyor.Ancak depolama sahalarını kapatmak atığı ortadan kaldırmıyor. Daha az çöp gömülecekse, başka bir yere gitmesi gerekiyor.Atıktan elektrik üretmekCevabın bir parçası Samarkand’ın dışında şekilleniyor.Günde yaklaşık 1.500 ton evsel atığı işleyecek yeni bir atıktan enerji tesisi inşa ediliyor; faaliyete geçtiğinde yılda yaklaşık 240 milyon kilovat-saat elektrik üretmesi bekleniyor.Özbekistan Atık Yönetimi Ajansı Yatırım Dairesi Başkanı Aziza Nazarova’ya göre uzun vadeli hedef, atığı farklı akımlara ayırmak: geri dönüştürülebilir malzemeleri yeniden üretime kazandırmak, organik atıkları kompost ya da biyogaza yönlendirmek, kalan kalıntı atıkları ise atıktan enerji tesislerine göndermek.Sıralama büyük önem taşıyor.
Atıktan enerji, depolama sahalarına giden atık miktarını azaltabiliyor; ancak önce geri dönüştürülebilir malzemeleri ayırmak, daha fazlasının dolaşımda kalmasını sağlıyor.Ve bu yolculuğu başladığı yere, yani çöp kutusuna geri getiriyor.Döngü evde başlıyorTaşkent’in doğusundaki Angren’de özel atık şirketi Zero Waste, hanelerin çöplerini ayırmasını teşvik eden bir pilot proje kapsamında 10.000 torba dağıttı.Şirketin bölge temsilcisi Sobir Maşrabov’a göre, torbaların sadece yaklaşık yüzde 1’i atıklar ayrılmış halde geri döndü.‘Atık ayrıştırılmadan hiçbir şey başarılabilir değil’ diyor Maşrabov.Ona göre sadece altyapı sorunu çözemez. Atık ayrıştırmanın, anaokulundan okula, oradan üniversiteye kadar her aşamada öğretilen günlük bir alışkanlığa dönüşmesi gerekiyor.Bu deneme, atığın yolculuğunu tam bir döngüye çeviriyor. Plastik, kağıt, gıda ve diğer her şey bir arada çöpe atıldığında işe yarar malzemeleri geri kazanmak zorlaşıyor.
Daha erken ayrıştırma, geri dönüştürülebilir malzemelerin üretime yeniden dönmesi için daha fazla fırsat yaratıyor; böylece yakılmaya ya da depolamaya giden miktar azalıyor.Sharjah ve Özbekistan, ayrıştırma ve geri dönüşümden depolama sahası yönetimine ve enerjinin geri kazanılmasına uzanan bu yolculuğun farklı aşamalarına odaklanıyor.Ancak tüm bu altyapı, toplumun zaten çöpe atmaya karar verdiği şeylerle ilgileniyor.Döngüsel ekonomi daha erken başlıyor: daha az kaynak kullanarak, ürünleri daha uzun süre kullanımda tutarak ve değerli malzemeleri atığa dönüşmeden önce geri kazanarak.
