2030 yılına kadar bir milyondan fazla elektrikli araç (EV) bataryası kullanım ömrünün sonuna ulaşarak dünyanın "en hızlı büyüyen atık akışlarından" biri haline gelebilir.Son yıllarda küresel EV satışları hızla arttı; 20 milyon adet eşiğini aşarak artık dünya genelinde satılan tüm yeni otomobillerin yaklaşık yüzde 25’ini oluşturuyor. Elektrikli araçlardaki patlama, petrol ve gaz fiyatlarını yükseltmeye devam eden İran’daki savaşla da destekleniyor.Nitekim 2026’nın ilk yarısında Avrupa’da 1,24 milyondan fazla tam elektrikli otomobil satıldı; bu da geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 33,7’lik bir artış anlamına geliyor. Elektrikli araçlar benzinli otomobillerden daha çevreci mi?Elektrikli araçlar, üretim aşamasında çok daha fazla enerji gerektirdikleri için, benzinli ve dizel araçlara kıyasla genellikle daha yüksek bir "karbon borcu" ile yola çıkıyor.Bunun büyük bölümü batarya üretiminden kaynaklanıyor; zira üretim sürecinde gerekli ısının sağlanması için büyük miktarda elektriğe ihtiyaç duyuluyor.
Bu elektrik yenilenebilir kaynaklardan elde edilebilse de, pek çok ülke hâlâ kirletici fosil yakıtları yakmaya bağımlı.Elektrikli araç bataryalarında kullanılan lityum, kobalt ve nikel gibi mineraller de çevresel ve sosyal açıdan ciddi soru işaretleri yaratıyor.Amnesty International’ın 2023 tarihli bir raporu, kritik minerallerin çıkarılmasının zorla tahliye ve fiziksel saldırı da dahil olmak üzere bir dizi insan hakları ihlaline yol açtığını ortaya koydu. Modern madencilik tartışmalı olmaya devam etse de, araştırmalar elektrikli araçların çevresel faydalarının, üretimlerinin enerji yoğunluğunu gölgede bıraktığını gösteriyor.Transport & Environment (T&E) adlı kuruluşun 2020 tarihli bir raporu, elektrikli araçların, Polonya gibi karbon yoğun şebekelerde bile dizel ve benzinli araçların tamamından daha iyi performans gösterdiğini, bu ülkede bile konvansiyonel araçlardan yaklaşık yüzde 30 daha temiz olduğunu ortaya koydu.En iyi senaryoda, yani hem aracı çalıştıran elektrik hem de bataryayı üreten enerji kaynağı temiz olduğunda, elektrikli araçlar şimdiden geleneksel muadillerinden yaklaşık beş kat daha temiz.Raporda, "Önemli olan şu ki, ortalama elektrik karmasıyla çalışan elektrikli araçlar, batarya üretiminden kaynaklanan 'karbon borçlarını' bir yıldan biraz fazla bir sürede kapatıyor ve ömürleri boyunca benzer konvansiyonel araçlara kıyasla 27 tondan fazla CO₂ tasarrufu sağlıyor" deniliyor."Yüksek kilometre yapan elektrikli araçlar (örneğin paylaşımlı araçlar, taksiler veya Uber benzeri hizmetler) ise ömürleri boyunca (dizele kıyasla) 77 tona kadar tasarruf sağlayabiliyor."Neden EV batarya atıkları giderek büyüyen bir sorun?Çoğu elektrikli araç, akıllı telefonlar, dizüstü bilgisayarlar ve oyun konsolları gibi pek çok günlük elektronik cihazda bulunan türden lityum iyon bataryalarla (LIB) çalışıyor. Ancak Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA (kaynak İngilizce)) göre, kullanım ömrünün sonuna gelen lityum iyon ve benzeri batarya sayısının 2030’ların ortalarından itibaren keskin biçimde artması bekleniyor.
Yani batarya zaman içinde bozulduğu için artık enerjiyi etkili biçimde depolayamıyor ya da iletemiyor.Bu, önümüzdeki dört yıl içinde yaklaşık 1,2 milyon elektrikli araç bataryasının atık olarak son bulabileceği anlamına geliyor. 2040’a gelindiğinde ise bu sayının 14 milyona ulaşacağı tahmin ediliyor.Aynı zamanda LIB talebi de yükseliyor; bu da kritik mineraller için madencilik yapılması baskısını artırarak lityumda gelecekte bir kıtlık riskini gündeme getiriyor.Elektrikli araç bataryaları geri dönüştürülebilse de, bunun son derece zor ve maliyetli olduğu biliniyor. Bir batarya geri dönüşüm sürecine girmeden önce, boşaltma, sökme ve bileşenlerin ayrıştırılmasını içeren, zaman alan bir hazırlık aşamasından geçmesi gerekiyor.Bataryaların geri dönüştürülmesinde kullanılan kimyasal reaksiyonlarla bağlantılı güvenlik riskleri de var; bu süreçte hidroflorik asit gibi toksik maddeler açığa çıkabiliyor.
Bu bileşikler işçi sağlığı ve güvenliği açısından ciddi tehlikeler doğururken geri dönüşüm tesislerinin ekipmanlarına da zarar verebiliyor.Uzmanların, gelecekte oluşacak atık hacmini yönetebilecek ve yeni batarya üretimi için gerekli değerli malzemeleri güvenli şekilde geri kazanabilecek geri dönüşüm altyapısında "kayda değer bir genişleme" çağrısı yapmasının nedeni de bu.Çevre danışmanlığı şirketi Valpak’tan James Skifmore, "Elektrikli araçlar daha düşük karbonlu bir ekonomiye geçişin kritik bir parçası, ancak uzun vadeli başarıları, ortaya çıkacak atık akışını ne kadar etkili yöneteceğimize ve aynı zamanda kritik minerallerin arzını ne ölçüde güçlendireceğimize bağlı" diyor."Değerli malzemeleri geri kazanmak, tedarik zincirlerini güçlendirmek, ilk kez çıkarılan ham kaynaklara bağımlılığı azaltmak ve elektrikli araçlara geçişin uzun vadeli sürdürülebilirliğini en üst düzeye çıkarmak için döngüsel altyapının kapasitesini ve verimliliğini artırmak hayati önem taşıyacak."Avrupa genelinde şirketler tam da bunu başarmak için yarışıyor.EV bataryaları daha verimli şekilde geri dönüştürülebilir mi? Birleşik Krallık’taki Birmingham Üniversitesi öncülüğünde yürütülen ReLiB projesi, ülkeyi araştırma ve geliştirme alanında "ön safa" taşıyacağını söylediği geri dönüşüm teknolojileri üzerinde çalışıyor.Araştırmacılar, daha hızlı ve verimli sökme ile ayrıştırma süreçlerini hedefleyerek geri dönüştürülen bataryalardan malzeme geri kazanım oranını yaklaşık yüzde 50’den yüzde 90’a çıkarmayı amaçlıyor.AB ayrıca İspanya’daki Teknolojik Merkez LEITAT koordinasyonunda dört yıllık bir projeyi finanse ediyor. Bu proje, yavaş ve manuel sökme işlemlerini, bataryaları güvenle parçalar hale getirirken bileşenlerin yaklaşık yüzde 95’ini geri kazanabilen yarı otomatik sistemlerle değiştirmeyi hedefliyor.
AB finansmanlı BATRAW (kaynak İngilizce) projesi, bataryalara ikinci bir ömür kazandırma üzerinde de çalışacak; zira bazı elektrikli araç bataryaları artık bir otomobili çalıştıracak kapasiteye sahip olmasa da, doğrudan geri dönüştürülmek yerine daha düşük talep gerektiren enerji depolama görevlerinde kullanılabilir.Proje kapsamında, eski bataryaların güvenli biçimde taşınmasına yönelik daha iyi yöntemler geliştiriliyor ve yeni bataryaların onarım ve geri dönüşümünün kolaylaşacağı şekilde nasıl tasarlanabileceği araştırılıyor.
