1990’lı yıllar... Cumhuriyetin kuruluşunun bir yıldönümü kutlanıyor, öyle anımsıyorum. Ankara Üniversitesi Dil ve TarihCoğrafya Fakültesi Tiyatro Bölümü’nün öğrencilerinin sunduğu gösteriyi izlemekteyiz.
Yanımda Bilgesu Erenus oturuyor. İlk kez o gün tanışıyoruz. Şimdi hesaplıyorum: O yıllarda 50’li yaşlarında.
Ne ki “genç kız” havasını hiç yitirmemiş. Omuzlarından aşağı inen kumral saçları, makyajsız yüzü, günlük giysileriyle aramızdaki bir öğrenci yakını sanki. Gösteriyi eleştiri gözlükleriyle değil, yürekten gelen bir coşkuyla izliyor.
Bir ara koluma dokunuyor, “Öğrencilerinizin başarısından dolayı kim bilir nasıl mutlusunuz” diye fısıldıyor, gözlerinin içi gülerek. Oyun yazarı, senarist, araştırmacı, müzisyen, toplumsal olayların yürekli katılımcısı Bilgesu Erenus’u 5 Ağustos’ta, 83 yaşındayken yitirdik. Yaşamı sevgiyle kucaklayanlardandı.
Tüm insanların iyi yaşamayı hak ettiğine inananlardan... Gitar dersleri alarak müzik dünyasına adım atmıştı önce. Gitarist ve vokal olarak Gökçen Kaynatan ile çalışmış, sonra da kendi orkestrasını kurmuştu.
İstanbul Radyosu’nda düzenli konserler vermekteydi. İnsan sevgisine ve hakça bir düzene olan özlemi şarkıları ve türküleriyle bugüne uzandı. (“Şarkılarımız” albümü ve başka şarkılar). Ardından oyun yazarlığı geldi.
Bilgesu Erenus, Türkiye’de politik tiyatronun en etkin olduğu 1970’li ve 80’li yıllarda üretti oyunlarını. Sanatçının sahneye çıkan oyunlarının pek çoğunu izlemiş ve değerlendirme yazılarını yayımlamıştım. Erenus, politik tiyatro için üreten bir kadın yazar olarak yaptığı çıkışı hep sürdürdü.
Düzeyli topluluklarla çalıştı ve başarılı yapımların tadını çıkardı. Erenus, toplumsal adaletin geçerli olduğu, sınıfsal eşitsizliğe ödün vermeyen, emeğe saygı duyan ve karşılığını veren bir yaşama düzenine olan özlemini yansıttı oyunlarında. İnsanlarımızın yaşamlarını kazanmak için yabancı ülkelere göç etme zorunluluğu, sahneye çıkan ilk oyunu, Rutkay Aziz ’in Ankara Sanat Tiyatrosu’nda (AST) sahnelediği “El Kapısı” (1973) ile gündeme geldi, en çok sahnelenen oyunlarından “Misafir” (1986) ile sürdü.
AST’nin bir sonraki Erenus oyunu “Nereye Payidar” (1975) ile yine yönetmen Rutkay Aziz imzasını taşıyordu. Çarpık toplumsal düzende “bireysel kurtuluş” olabileceğini düşleyen bir genç kızın yaşantısını dillendiren oyun, başrolde Yeşim Dorman ’ın ve dönemin parlak AST oyuncularının katkılarıyla sunuldu. Aynı izlek, Dostlar Tiyatrosu yapımı “Ortak” oyununda (1976) işçi savaşımının dışında kalarak “bireysel kurtuluş” u sağlamaya kalkışan işportacı Tirbuşon Sadık’ın ve ailesinin çevresinde işlenir.
Macit Koper ’in yönettiği ve Genco Erkal ’ın başrolü parlattığı yapımı topluluğun güçlü kadrosu destekler. Sırada 1978’de Dostlar Tiyatrosu’nca Genco Erkal tarafından sahnelenen iki kişilik bir oyun vardır. Erkal ve Meral Çetinkaya ’nın usta oyunculuğuyla komediye ışık yakan “İkili Oyun” da 12 Mart döneminde, “tarafsız” kalma adına, “kişiliksiz” bir konumda sıkışan üniversite hocası ve eşinin, kendilerini doğanın dinginliğine bırakarak “huzur arama” girişimi başarısız olacaktır.
1983’te ise AST’de bir başka iki kişilik oyun olan ve ABD tarihinin, komünist avcılığını içeren ünlü “soruşturma” sını irdeleyen “Güneyli Bayan” gündemdedir. Işık Yenersu ’nun Amerikalı yazar Lillian Hellman ’ı büyük bir çekicilikle canlandırdığı, Rutkay Aziz’in rejisi ve destek oyunculuğuyla kusursuz bir yapım olarak sunulan oyun yıllarca unutulmayacaktır. 1983 yılında Mehmet Akan tarafından sahnelenen “Kelaynaklar” , ünlü şarkıcı-oyuncu Esin Afşar ’ın yorumladığı bir sözlü-müzikli-şarkılı performanstır.
Gitgide yok olan kelaynak kuşu metaforuyla yaşamın her düzeyinde yitirilen güzellikler imlenir. 1988’de Ankara Metropol Birim Tiyatro, Yücel Çelikler ’in rejisiyle, “555K” yi sunar. 27 Mayıs 1960’ta noktalanan Adnan Menderes yönetimine karşı yapılan protestoları konu alan ve 5 Mayıs saat 5’te Kızılay’da yapılacak hareketin şifresini içeren oyun belgesel ağırlıklıdır.
Erenus’un emperyalist ülkelerin, geri kalmış ülkeleri çöplük olarak kullandığı gerçeğini irdelediği “Arka Bahçe” hem Devlet Tiyatroları hem de İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları tarafından sahnelenmiştir. Erenus sahne yapıtlarında benzetmeci/dramatik biçemden geleneksel göstermeci biçeme uzanan çeşitli sahne anlatımlarını denemiş bir yazı ustasıdır. Kimi oyunları daha sahnelenmeyi beklemektedir.
Bilgesu Erenus, tarihimizin son 60 yılında yaşanmış toplumsal olaylarda hep ezilenin yanında yer almış, bu yüzden başı derde girmiş bir insanseverdir. Tiyatroda olduğu gibi, sinema için yazdıkları da Tarık Akan ’dan Hümeyra ’ya ve Zeliha Berksoy ’a birçok yıldızın katkılarıyla ödüllendirilmiştir. Huzur içinde uyusun.
