İhlalleri belgeleme, raporlama insan hakları örgütlerinin temel faaliyet alanlarından birisidir. İnsan hakları mücadelesinin bel kemiğini oluşturan asli ve vazgeçilmez bir faaliyettir. İnsan hakları ihlallerine ilişkin raporlar rahatsız edicidir, ses çıkarır ve dikkat çeker.
Raporların rahatsız ediciliği sadece mahiyetinde ele alınan yargısız infaz, işkence, kadına yönelik şiddet vb. konuların can yakıcılığından kaynaklanmaz.
İhlal raporları otoriteyi rahatsız eder. Baskı kurmak isteyenlerin istediği mutlak sessizlik karşısında çıkarır ve dikkat çeker.
İnsan hakları savunucuları bilgi, belge olmadan hareket etmez.
Esasen, belgeleme ve raporlama hakkı ihlal edilen kişilere sunulan destek, savunuculuk ve insan haklarına ilişkin farkındalığı arttırıcı faaliyetlerin de temelini teşkil ediyor.
İHD olarak hazırladığımız raporların kaldırılması talep edildi
İnternet içerik düzenlemeleri konusunda yetkili kamu kurumu olan Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) 29 Temmuz’da İHD Genel Merkezimize bildirim gönderdi.
Gelen bildirim Isparta 2. Sulh Ceza Hâkimliği’nin kararına dayanıyor. Kaldırılması talep edilen rapor İzmir Şubemizin 2020 Yılı Ege Bölgesi Kadın Hakları Raporu ile Merkez Kadın Komisyonumuzun 2021 Yılı Kadın Hakları İhlalleri Raporu.
Kaldırılması talep edilen raporlarımızın kadın hakları ile ilgili olması üzerine de ayrıca düşünmek gerekiyor. Kadınlara yönelik şiddetin devam ettiği dönemde böylesi raporlara ihtiyaç daha fazla.
Gelen bildirimle ilgili “İHD Üzerindeki İdari ve Yargısal Baskılara Son Verilmelidir” açıklamamız raporlarımızı hazırlarken izlediğimiz yöntemi de kısaca kamuoyuyla tekrar paylaştık. Açıklamamızın ilgili kısmı şu şekilde:
İHD tarafından hazırlanan hak ihlali raporları; mağdurların beyanlarına, tanıklıklara, yerinde yapılan inceleme ve gözlemlere, doğrulanabilir bilgi ve belgelere dayanmaktadır. Raporlarımızın temel amacı, insan hakları ihlallerini görünür kılmak, kayıt altına almak ve benzer ihlallerin tekrarının önlenmesine katkı sunmaktır.
BTK tarafından kaldırılması talep edilen raporlarımız da Derneğimizin uzun yıllardır sürdürdüğü izleme, belgeleme ve raporlama faaliyetlerinin bir parçasıdır. Bu çalışmalar, kadınlara yönelik hak ihlallerinin görünür kılınmasını, belgelenmesini ve önlenmesini amaçlayan insan hakları savunuculuğu faaliyetleridir.
İHD olarak raporlarımızın ihlallerin sadece tespit edebildiğimizi ihlalleri ele aldığını sürekli vurguluyoruz. Zarar vermeme, kişinin rızasını alma, bilgileri üçüncü taraflarla paylaşmama vb. ilkeler doğrultusunda hazırladığımız raporlarımız herkes tarafından dikkate alınıyor.
Belgeleme ve raporlama konusunda İHD olarak bizim yayınlarımıza ek olarak, TİHV, Hafıza Merkezi, Adil Yargılanma Hakkına Erişim Derneği ve Urfa Barosunun vb. diğer insan hakları örgütlerinin de yayınları mevcut.
Aslında, bu çalışmaları sadece insan hakları örgütleri yürütmüyor. Birlemiş Milletler insan hakları komiserliği, özel raportörleri veya Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği vd. insan hakları organları da düzenli biçimde hak ihlallerini belgeliyor ve raporluyor.
BTK’nın içerik kaldırma talepli bildirimleri ihlale varabilir
Benzeri bildirimlerin başka insan hakları örgütlerine de gittiği yönünde bilgiler mevcut.
BTK’nın bu bildirimlerinin insan hakları faaliyetlerini nasıl etkilediği ve bir hak olan insan haklarını savunma faaliyetini engellemeye varıp varmadığını anlamak için de belgeleri toplamak ve rapor hazırlamak gerek.
İhlalin görünür ve görünmez kılmak istedikleri
İhlali gerçekleştirenler ihlalin görünmesini, duyulmasını, bilinmesini ister. Böylece, sadece ihlale uğrayan bir kişi veya topluluk değil benzeri talepleri olanların üzerinde de caydırıcı etkilerini arttırmayı hedefler. İhlal görünür oldukça talepler görünmez, duyulmaz ve bilinmez olur. En azından beklenti bu yöndedir.
Sıkça kullanılan bir söz var: “Devlette işler yazılı olur.” Devletteki bütün iş ve işlemler yazılı olur. Ancak, bu kural insan hakları ihlalleri açısından geçerli değildir. İhlali gerçekleştirenler fiillerinin kayıt altına alınmasını istemez.
Tam da bu sebeple, ihlali gerçekleştirenlerin ve bir biçimde parçası olanlar kendilerinin görünmez olmasını amaçlar. Hak ihlalinin parçası olanlar tespit edilmemeyi hedefler. Görünmeyen, tespit edilemeyen fail ve sorumlular cezasızlık kültürünün parçasıdır. Cezasızlık insan hakları ihlallerinin devam etmesinin asli faktörleri arasında yer alır.
Görünür kılma faaliyeti: Belgeleme ve raporlama
Hak örgütlerinin belgeleme ve raporlama çalışmaları ise ihlali ve gerçekleştireni, sorumlusunu görünür kılmayı amaçlar. Zira, hazırlanan insan hakları raporları ihlallerin görünmez kılınması isteneni görünür kılar.
Tek tek kişilerin uğradığı hak ihlallerini belgelemek ve raporlamak hak sahibi özne açısından birçok açıdan önemlidir. Uzun süren inceleme ve hukuki süreçleri belgeye dayalı yürütmeye imkan sunar. Ayrıca, belgeleme ve raporlama ihlallerin eğilimi belirli bir kesim (örneğin, azınlıklar, kadınlar, çocuklar, LGBTI+’lar, sığınmacılar, engelliler, işçiler vb.) daha net görmeye ve de gösterme konusunda da yeri doldurulamaz bir araçtır.
İhlal raporları yoğun emeğin sonucunca hazırlanıyor
Yoğun çaba gerektiren belgeleme ve raporlama çalışmalarımızda ince eleyip, sık dokuyoruz. Bu konuda eğitimler düzenliyoruz. Hak ihlallerinin evrensel ilkeler ve standartlara uygun olacak şekilde nasıl raporlanacağı üzerine yayınlarımız mevcut. Örneğin, İnsan Hakları İhlâllerini İzleme ve İhlâllere Müdahale Etme Üzerine Eğitici El Kitabı ve İnsan Hakları İhlâllerini İzleme ve İhlâllere Müdahale Etme Başvuru Kitabı eğitimlerimizde sıkça kullandığımız rehber niteliğinde.
Bu kitapları İnsan Hakları Bilgi ve Dokümantasyon (HURIDOCS) ile birlikte yürüttüğümüz çalışma kapsamında hazırlamıştık. HURIDOCS insan hakları örgütleri için bilgiyi erişilebilir kılmak için araçlar geliştiren bir organizasyon.
Hekimler, avukatlar, gazeteciler, akademisyenler ve diğer uzmanların raporlama konusundaki katkıları kritik öneme sahip. Bu nedenle, eğitimlerimizde konunun uzmanlarından destek alıyoruz. Komisyonlarımız kendi alanlarına özgü konularda bilgi ve deneyimini paylaşarak raporlarımızın niteliğini ve güvenirliliğini sağlıyoruz.
Diğer insan hakları örgütleri de raporlarını hazırlarken böylesi sağlam temelleri olan ve sıkı denetlenen yöntemleri kullanıyor.
Diğer faaliyetlerin temeli olarak belgeleme ve raporlama
Kişiler bakımından ihlalin giderilmesi için yürütülen savunuculuk faaliyetlerinde de raporlar belirleyicidir. Benzer şekilde, ya da ifade özgürlüğü, adil yargılanma, mahpus hakları, örgütlenme ve gösteri özgürlüğü, sendikal haklar vb. alanlardaki toplumun genelini etkileyen ihlal eğilimlerine yönelik kampanyaları da esas olarak ihlal raporları temelinde şekilleniyor.
Savunuculuk çalışmalarının yanı sıra hak ve özgürlüklerin toplumun genelinde görünür olması, farkındalığın arttırılmasına yönelik çalışmalarda da ihlal raporları yol göstericidir. Raporlar toplumda kadınlara, LGBTI+’lara, işçilere, mültecilere, etnik ve dini inanç kesimlerine vb. yönelik ihlallere işaret ediyorsa bu konularda eğitimler, paneller, sempozyumlar düzenlenmesi gerektiği sonucu çıkar.
Hak örgütleri için belgeleme ve raporlama vazgeçilmez
Özcesi, insan hakları ihlallerini belgeleme, raporlama faaliyetleri hakları ve özgürlükleri korumak, geliştirme amacı bakımından vazgeçilmezdir.
İnsan haklarını savunmak bir haktır. Belgeleme ve raporlama insan hakları çalışmalarının temel bir unsudur. Dolayısıyla, belgeleme ve raporlama insan hakları faaliyetidir.
İhlalleri görünür kılmak için raporlama ve belgeleme yani insan hakları faaliyetine devam.
