Binlerce metre yüksekteki bir buz kütlesinin buzuldan kopup aşağıdaki nehre düşmesi, Nepal ve Tibet’teki felaketi tetiklemiş olabilir.Bilim insanları hâlâ uydu ve yer düzeyindeki verileri bir araya getirerek, en az 353 kişinin hayatını aldığı ve aralarında yabancıların ile hacıların da bulunduğu 1.300’den fazla kişinin kaybolduğu sel felaketine tam olarak neyin yol açtığını anlamaya çalışıyor.“Yaklaşık 5.200 metreden büyük bir buzul parçası bir vadinin içine düştü” dedi Yeni Zelanda merkezli GNS Science’tan baş bilim insanı Simon Cox.Cox, AFP’ye “Bu parça, önüne çıkan taşları, tortuyu, ağaçları ve yoluna çıkan her şeyi toplayıp kanyon boyunca aşağı fırlatan azgın bir enkaz seline dönüştü” diye konuştu.Su duvarı önce bir sınır karakoluna çarptı; güvenlik kamerası görüntülerinde insanların kaçmaya çalışırken bölgenin çamur ve enkaz altında kaldığı görülüyor. Ardından Nepal’e doğru akarak köyleri sular altında bıraktı, köprüleri ve binaları yıktı.Su duvarına ne sebep oldu?İlk tahminler, buzul erimesi sularını tutan bariyerin aniden çökerek suyu aşağı salmasıyla meydana gelen bir buzul gölü taşkınına (GLOF) işaret ediyordu.“Su, buzulların içinde ve buzulların altında akar” dedi Sunshine Coast Üniversitesi’nden buzulu bilimci Adrian McCallum.“Ama bana göre, büyük miktarda suyun birdenbire vadiden aşağıya akmasının tek nedeni, bir yerden serbest kalmasıdır” diye konuştu.Ancak diğer uzmanlar, çöküşün yaşandığı bölgenin yakınında mevcut bir buzul gölü tespit etmediklerini söyledi. Suyun bunun yerine buzulun altında birikmiş olabileceğini ve buz kütlesi düştüğünde serbest kaldığını öne sürdüler.Bir diğer olasılık da düşen buz kütlesinin nehri geçici olarak setlemesi ve suyun aniden boşalmadan önce birikmesine yol açması.Yaz aylarında buzulların erimesi ve muson yağmurları nehir seviyelerini zaten yükseltmiş olabilir; Cox’a göre yol boyunca taşınan enkaz ve çamur da akışın hacmini daha da artırdı.Kathmandu merkezli bir iklim araştırma grubunun verilerine göre, buzuldaki çöküşün ardından gelen su baskınıyla birlikte selden etkilenen bölgedeki su seviyeleri, sadece 30 dakika içinde yer yer 9 metreye kadar yükseldi.“Bu çok büyük bir yükselme, aniden gerçekleşen devasa bir su kabarmasıydı” dedi Saswata Sanyal.Buzul çöküşü, saat 08.37’de (Orta Avrupa Yaz Saatiyle 04.52’de) 5,2 büyüklüğünde bir sismik olay olarak kaydedilecek kadar güçlüydü ve ilk etapta deprem sanıldı.Daha detaylı incelemenin ardından ABD Jeoloji Servisi, olayın bir buzul çöküşü ve enkaz akışı olduğunu, herhangi bir depremin meydana gelmediğini tespit etti.Uydular felaketin seyrini nasıl ortaya koydu?Etkilenen bölgenin büyük kısmına ulaşılamadığı için uzmanlar, felaketi yeniden kurgulamak amacıyla uydu görüntülerinden ve mevcut yer ölçümlerinden yararlanıyor.Yeni Zelanda’daki Victoria Wellington Üniversitesi’nden buzulu bilimci Lauren Vargo, “Olay öncesi ve sonrası çekilen uydu görüntülerine bakarak nelerin değiştiğini görebilir, esas olarak ‘sonra’ görüntülerinde dağlardan nelerin kaybolduğunu tespit etmeye çalışabiliriz” dedi.Nepalli yetkililere göre sismik hareket kaydedildikten kısa süre sonra, bölgedeki bir su izleme istasyonundan veri akışı durdu.Ardından mansaptaki istasyonlar da tek tek devre dışı kalmaya başladı.
Yetkililer, Tibet sınırı yakınındaki Kalikhola’da su seviyesinin saat 14.14’te (Orta Avrupa Yaz Saatiyle 10.29’da) 12,3 metreye kadar çıktığını bildirdi.Neden uyarılar yeterli olmadı?Nepalli yetkililer, ilk sel ihbarını yerel saatle yaklaşık 09.00’da (Orta Avrupa Yaz Saatiyle 05.15’te) aldı ve Bhote Khoshi Nehri boyunca yaşayan toplulukları “yüksek alarmda kalmaları ve güvenli bölgelerde bulunmaları” konusunda uyardı.Ancak uyarıyı kaç kişinin aldığı ve yanıt vermek için ne kadar zamanları olduğu hâlâ net değil.McCallum, “Gerçek şu ki, eğer büyük bir buzulun ve olası bir buzul gölünün altında yaşayan bir topluluktaysanız, yani bir GLOF yaşanma ihtimali varsa, bir bakıma saatli bir bombanın üzerinde yaşıyorsunuz” dedi.Uyarıyı alanlar için bile seçenekler sınırlı olurdu, dedi Teksas San Antonio Üniversitesi’nden hidroloji uzmanı Hatim Sharif.AFP’ye konuşan Sharif, “Koşmak işe yaramaz, araçla kaçmaya çalışmak da öyle” diyerek, yüksek hızla ilerleyen çamur ve suyun “sıvı beton” gibi ölümcül bir karışım oluşturduğunu söyledi.Onun hesabına göre tek çözüm, en az altı metre yükseğe çıkmak, bir tepenin yamacına tırmanmaktır.
