Bir toplum bir gecede çürümez. Ne tek bir seçim sabahında ne bir ekonomik krizle ne de bir siyasi iktidarla başlar çürüme. Çok daha sessiz, çok daha gündelik ve bu yüzden çok daha tehlikeli biçimde ilerler.
Yanlış olduğunu bildiğimiz bir davranışı “Herkes yapıyor” diyerek normalleştirdiğimizde, haksızlık karşısında başımızı çevirdiğimizde, liyakatsizliği “Bizden biri” diye savunduğumuzda büyür. Önce sözcükler değişir. Hırsızlığın adı “işini bilmek”, torpilin adı “tanıdık kullanmak”, kabalığın adı “açık sözlülük”, şiddetin adı “hak ettiği cevabı vermek” olur.
Sonra davranışlar değişir. En sonunda da vicdan susar. Sosyal çürüme yalnızca Türkiye’nin sorunu değil.
Dünya, teknolojik ilerlemeyle ahlaki gelişim arasındaki mesafenin giderek açıldığı büyük bir değer krizi yaşıyor. İnsanlık yapay zekâyı ve uzay teknolojilerini geliştirirken çocukların savaşlarda ölmesini engelleyemiyor. Gazze’de, Ukrayna’da ve dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanan acılar günlük haber akışının sıradan parçalarına dönüşüyor.
Acıya sürekli maruz kalmak, zamanla acıyı hissetme yeteneğimizi köreltiyor. SÖYLEM VE EYLEM FARKLI Türkiye’de ise sosyal çürümeyi görmek için yalnızca büyük siyasi tartışmalara bakmaya gerek yok. Bir trafik ışığında, hastane sırasında, apartman toplantısında karşımıza çıkıyor.
Başkasının hakkını ihlal etmeyi “uyanıklık”, kamunun malını sahipsiz saymayı “olağan” kabul eden anlayış giderek yaygınlaşıyor. Çünkü çocuklarımıza dürüst olmayı öğütlerken dürüst insanların kaybettiğini gösteriyoruz. Çalışmalarını söylerken liyakatin yerine yakınlığın geçtiğini görüyorlar.
Adil olmalarını isterken gücü olanın kuralları değiştirebildiğine tanık oluyorlar. Bir toplumda söylenenlerle yaşananlar arasındaki mesafe büyüdükçe değerler inandırıcılığını kaybeder. Türkiye’nin hukuk ve şeffaflık göstergelerindeki yeri de bu güven kaybının yalnızca bir duygu olmadığını gösteriyor.
Dünya Adalet Projesi’nin 2025 Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde Türkiye 143 ülke arasında 118’inci; 2025 Yolsuzluk Algı Endeksi’nde ise 182 ülke arasında 124’üncü sırada. Kuralların herkes için eşit uygulanmadığına inanan insan, bir süre sonra kurala uymayı saflık saymaya başlar. ŞİDDETİ ÖĞRETMEK Çürümenin bir başka yüzü şiddettir.
Kadına, çocuğa, hayvana, sağlık çalışanına, öğretmene yönelen şiddet kadar tehlikeli olan, artık bunlara şaşırmıyor oluşumuzdur. Bir kadının öldürülmesine, bir çocuğun istismarına birkaç saniye bakıp başka bir görüntüye geçiyoruz. Oysa alışmak, kabullenmenin ilk adımıdır.
Dilimiz de bu çürümeden payını alıyor. Düşüncenin yerini hakaret, eleştirinin yerini aşağılama alıyor. İnsanlar karşısındakinin fikrini değil, kişiliğini hedef alıyor.
Çocuklar büyüklerin birbirine nasıl seslendiğini duyuyor; gençler en yüksek sesle konuşanın haklı kabul edildiğini görüyor. Toplum, sözcüklerle şiddet uygulamayı öğreniyor. İYİLİK DE BULAŞICIDIR Asıl tehlike birkaç insanın kötü olması değildir.
İyi insanların kötülük karşısında sessizleşmesi, dürüst insanların yalnızlaşması ve adaletsizliğin olağan kabul edilmesidir. Tek başımıza dünyayı düzeltemeyiz. Ama dünyanın daha da bozulmasına katkıda bulunmamayı seçebiliriz.
Haksızlık yapan yakınımız olduğunda susmamayı, işimize gelmediğinde de hukuku savunmayı, kendimiz için istediğimiz adaleti başkaları için de istemeyi seçebiliriz. Çünkü toplumlar büyük yıkımlarla değil, küçük vazgeçişlerle çözülür. Dürüstlükten biraz, adaletten biraz, nezaketten biraz, vicdandan biraz vazgeçe vazgeçe...
Yine de umut vardır. Çünkü çürüme bulaşıcıysa iyilik de bulaşıcıdır. Kabalık öğreniliyorsa nezaket de öğrenilir.
Nefret çoğalabiliyorsa dayanışma da çoğalabilir. Bizi geleceğe taşıyacak olan yalnızca ekonomik kalkınma, yeni teknolojiler ya da yüksek binalar değildir. Bizi geleceğe taşıyacak olan, bütün bunları inşa ederken insanlığımızı kaybetmemektir.
Çünkü asıl mesele ilerlemek değil; ilerlerken kaybolmamaktır. BANU ÖZKAN TOZLUYURT YAZAR
