Kademeli emeklilik nedir, hükümetin bu yönde bir hazırlığı var mı?
- Yazan,Fundanur ÖztürkBildirdiği yer,Ankara
- Yazan,Fundanur Öztürk
- Bildirdiği yer,Ankara
- Yayın tarihi8 dakika önce
- Okuma süresi 6 dk
Çalışanların "kademeli emeklilik" talebi, son haftalarda iktidar ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile yapılan görüşmelerin ardından yeniden tartışılmaya başladı.
Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesiyle 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigortalı olanların yaş şartı kaldırılırdı.
Ancak 9 Eylül 1999 ile 30 Nisan 2008 arasında ilk kez sigortalı olanlar için yaş şartı devam etti.
Bu dönemde 4/a kapsamında sigortalı olan kadınlar için 58, erkekler için 60 yaş şartı uygulanıyor.
Bu durum çalışanlar arasında emekliliğe ulaşmada kadınlarda yaklaşık 20, erkeklerde yaklaşık 17 yıla varan farklar oluşturdu.
Emeklilikte Adalet Derneği (EMADDER), bu farkın adaletsizlik yarattığını belirterek "kademeli emeklilik" sistemi talep ediyor.
EMADDER, 1999 ile 2008 arasında sigortalı olan yaklaşık 4,5 milyon kişinin düzenlemeden etkilenebileceğini hesaplıyor.
- Marmara Denizi'nde çarpışan iki gemiden biri battı, 10 denizci kayıp
- Türkiye-İsrail gerilimi: Bölgesel rekabette çatışma riski var mı?
- Girne açıklarında batan feribotun enkazına ulaşıldı
- '30 yaşında hayalimdeki işe girdim, sonra tükenmişlik sendromuna yakalandım'
Kademeli emeklilik talebi, EMADDER'in son haftalarda AKP Genel Başkan Yardımcısı Hayati Yazıcı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakan Yardımcısı Ahmet Aydın ile yaptığı görüşmelerin ardından yeniden tartışılıyor.
Ancak hükümetin açıkladığı resmi bir taslak veya takvim henüz bulunmuyor.
Kademeli emeklilik nedir?
Kademeli emeklilik talebi, 9 Eylül 1999 ile 30 Nisan 2008 arasında sigortalı olanların emeklilik yaşının işe giriş tarihine göre aşamalı olarak belirlenmesini öngörüyor.
Mevcut sistemde bu tarihler arasında ilk kez 4/a kapsamında sigortalı olan kadınların genel olarak 58, erkeklerin ise 60 yaşını doldurması gerekiyor.
Bu gruptaki çalışanların 7 bin prim gününü tamamlaması veya belirli şartlarla 25 yıllık sigortalılık süresi ve en az 4 bin 500 prim gününü doldurması gerekiyor.
Kademeli emekliliği savunanlar ise 1999'dan 2008'e doğru ilerledikçe emeklilik yaşının ve prim gününün basamaklı biçimde yükselmesini talep ediyor.
Bu modelde daha erken tarihte işe başlayanların daha erken, daha geç tarihte işe başlayanların ise daha ileri yaşlarda emekli olması öngörülüyor.
BBC Türkçe'ye konuşan çalışma ekonomisi ve sosyal politika uzmanı Prof. Dr. Aziz Çelik de talebin özünde 1999 ile 2008 arasında işe başlayanlar için mevcut yaş sınırlarına daha yumuşak bir geçiş yapılmasının bulunduğunu söylüyor.
Ne tür bir mağduriyetten söz ediliyor?
Tartışmanın merkezinde 2023 yılında çıkarılan EYT düzenlemesinin oluşturduğu tarih sınırı bulunuyor.
EYT yasası, 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigortalı olan ve ilgili geçiş hükümlerine tabi bulunan çalışanlar açısından emeklilikte yaş şartını kaldırdı.
Yasa, prim günü ve sigortalılık süresi gibi diğer emeklilik koşullarını ise korudu.
Bu nedenle 8 Eylül 1999 tarihinde sigortalı olan bazı çalışanlar yaş şartı aranmadan emekli olabilirken, 9 Eylül 1999 tarihinde ilk kez sigortalı olanlar kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş şartına tabi olmaya devam ediyor.
BBC Türkçe'ye konuşan EMADDER Genel Başkanı Mihriban Uğurlu, daha fazla prim ödeyen ve daha ileri yaşta bulunan bazı çalışanların, daha az prim ödeyen ve kendilerinden daha genç EYT'lilerden yıllar sonra emekli olabileceğini söylüyor:
"Benim 10 bin gün primim var. Benim iş yerimde 6 bin gün primi olan ve benden yaşça küçük insanlar iki yıldır emekli maaşı alıyor. Yaşı büyük olanlar 10-15 yıl ekstra çalışacak, yaşı küçük olanlar emekli maaşı alacak."
Uğurlu, ortaya çıkan farkın Anayasa'daki eşitlik ilkesiyle bağdaşmadığını savunuyor.
Aziz Çelik de bir gün veya kısa bir süre farkla işe başlayan çalışanların emeklilik yaşları arasında çok büyük farklar oluşmasının savunulabilir olmadığını düşünüyor.
Çelik, "Bir gün farkla daha geç işe girenlerin 17-20 yıl daha beklemesi olmaz. Emeklilik yaşında değişiklik yapılabilir ama bunun makul ve yumuşak bir geçişle yapılması gerekir" diyor.
Ne talep ediliyor?
EMADDER, EYT düzenlemesinde olduğu gibi bütün çalışanlar için yaş şartının kaldırılmasını değil, 9 Eylül 1999 ile 2008 arasında işe başlayanların sigorta başlangıç tarihlerine göre farklı yaş ve prim şartlarına tabi tutulmasını istiyor.
Uğurlu, 1999'dan 2008'e kadar ilerleyen "merdiven şeklinde" bir model önerdiklerini söyleyerek, "Bu model hem sisteme bir kerede milyonlarca kişinin girmesini engelleyecek hem de sürdürülebilir ve adil bir sistem oluşturacak" diyor.
EMADDER, hazırladığı kademeli emeklilik modelini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na sunduğunu belirtiyor.
Ancak kamuoyunda yer alan çeşitli yaş ve prim tabloları, hükümet tarafından hazırlanmış veya kabul edilmiş resmi bir modeli göstermiyor.
TBMM'de de kademeli emekliliği öngören farklı kanun teklifleri bulunuyor.
Farklı muhalefet milletvekilleri tarafından verilen bu teklifler farklı yaş ve prim formülleri içeriyor ve halen komisyonlarda bekliyor.
Bu nedenle bugün henüz üzerinde uzlaşılmış tek bir kademeli emeklilik formülü bulunmuyor.
Uğurlu, bu kişilerin aileleriyle birlikte yaklaşık 12 milyon kişilik bir seçmen kitlesine karşılık geldiğini savunuyor.
'Hükümet kademeli emeklilik düzenlemesine ikna değil'
"Hükümetin kademeli emekliliğe ikna olduğunu düşünmüyorum" diyen Çelik, hükümetin sosyal güvenlik sistemi için yeni ve yüksek miktarda kaynak ayırmak istemediğini düşünüyor.
Hükümetin EYT düzenlemesine de uzun süre karşı çıktığını ve düzenlemenin 2023 seçimlerinden kısa süre önce çıkarıldığını söylüyor.
Siyasi koşulların değişmesi halinde hükümetin tutumunun da değişebileceğini belirtirken, "Seçim yaklaştığında oy getireceğini düşünürlerse yapabilirler" diyor.
Çelik, kademeli emeklilik tartışmasının yalnızca 1999 ile 2008 arasında sigortalı olanlarla sınırlı ele alınmaması gerektiğini de savunuyor.
Emeklilik yaşı, emekli aylıklarının düzeyi ve farklı dönemlerde sisteme giren çalışanlar arasındaki farkların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor:
"Türkiye'de bu sistemin çivisi çıktı. Şu anda işe giren birisi 65 yaşında emekli olacak. Buna karşılık 8 Eylül 1999'da işe girmiş biri çok daha genç yaşta emekli olabiliyor. Bunun bir dengeye kavuşturulması gerekiyor."
Çelik, ayrıca sosyal güvenlik sisteminde mali sürdürülebilirliğin tek ölçüt haline getirilmesine de karşı çıkarak "Maddi kaynak olmadığı görüşüne katılmıyorum. Kaynak bir politika tercihidir" diyor.
Resmi görüşmelerde ne konuşuldu?
EMADDER, 20 Ağustos'ta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakan Yardımcısı Ahmet Aydın ile bir görüşme gerçekleştirdi.
Uğurlu'nunBBC Türkçe'yeaktarımına göre Aydın, yaşanan sorunun farkında olduğunu ve ayrıca Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın da konudan haberdar olduğunu söyledi.
Uğurlu, hükümet içinde somut bir çalışma yürütülüp yürütülmediğini bilmediklerini söyleyerek, "Çalışma var mı yok mu, bunun cevabını sadece Cumhurbaşkanı Erdoğan verebilir" diyor.
Dernek, bundan birkaç hafta önce de AKP Genel Başkan Yardımcısı Hayati Yazıcı'nın daveti ile genel merkezde Yazıcı ile görüştü.
Uğurlu'nun kapalı görüşmeden aktarımına göre Yazıcı, EYT düzenlemesinin yeni mağduriyetler yarattığını kabul etti ve EYT için "İlk defa popülist bir yasa yaptık, onda da bir sürü mağduriyet doğdu" değerlendirmesinde bulundu.
Yazıcı'nın ya da Aydın'ın EMADDER ile yapılan kapalı görüşmeye görüşmeye ilişkin kamuoyuna yaptığı bir açıklama bulunmuyor.
Hükümet bugüne kadar ne söyledi?
Hükümetin kamuoyuna açıklamaları bugüne kadar kademeli emeklilik konusunda temkinli ve mesafeli bir çizgi izledi.
Dönemin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin, EYT düzenlemesinin ardından Mayıs 2023'te 1999 sonrası sigortalılar için kademeli emeklilik sorusuna cevap verdi.
Bilgin, her yasal düzenlemenin bir tarih sınırı oluşturduğunu savundu ve 1999 sonrası sigortalı olanların yaş şartını bilerek sisteme girdiklerini söyledi.
Vedat Işıkhan da Kasım 2024'te emeklilik sisteminde değişiklik beklentisine ilişkin soruya cevap verirken hükümetin o tarihte yeni bir çalışma yürütmediğini söyledi.
Işıkhan, "Emeklilik sistemimizde şu an herhangi bir değişiklik öngörmüyoruz. Böyle bir çalışmamız söz konusu değil" ifadelerini kullandı.
Kademeli emeklilik konusu 2026 yılında da TBMM'de yazılı soru önergeleriyle Bakanlığın gündemine taşındı.
Bakanlık, 17 Ağustos'ta TBMM'ye bildirilen son soru önergesi cevabında, yeni bir kademeli emeklilik modeli açıklamadı ve mevcut EYT mevzuatını hatırlatmakla yetindi.
Bakanlık ayrıca yeni bir yaş ve prim tablosu, maliyet analizi veya yasama takvimi de açıklamadı.
EYT tartışması kademeli emeklilik talebini nasıl doğurdu?
Kademeli emeklilik tartışmasının geçmişi 1999 yılında emeklilik sisteminde yapılan değişikliklere uzanıyor.
4447 sayılı kanunla emeklilik yaşı yükseltildi ve daha önce çalışmaya başlayanlar için yeni geçiş koşulları getirildi.
Bu değişiklikler yıllar içinde Emeklilikte Yaşa Takılanlar hareketinin ortaya çıkmasına yol açtı. Cumhurbaşkanı Erdoğan ve hükümet yetkilileri uzun süre EYT düzenlemesine karşı çıktı.
Ancak hükümet 2023 seçimlerinden önce tutumunu değiştirdi ve EYT yasasını çıkardı.
Yasa, 8 Eylül 1999 ve öncesindeki ilgili sigortalılar açısından yaş şartını kaldırdı ancak 9 Eylül 1999 ve sonrasında işe başlayanların koşullarını değiştirmedi.
Kademeli emeklilik tartışması da büyük ölçüde bu tarih sınırının yarattığı fark üzerinden büyüdü.
Bugün gelinen noktada muhalefetin TBMM'ye verdiği kanun teklifleri bulunuyor, EMADDER'ın hazırladığı bir model bulunuyor ve dernek iktidarın üst düzey isimleriyle görüşmeler yürütüyor.
Ancak hükümet henüz kademeli emeklilik konusunda resmi bir taslak açıklamıyor, bir yürürlük tarihi vermiyor ve kamuoyuyla bir maliyet hesabı paylaşmıyor.
Uğurlu da "Kademeli emeklilik sisteminin yasalaştığını Resmî Gazete'de görene kadar hem sahada hem de her masada mücadelemizin devam edecek" diyor.
