ABD, İran'a yönelik yeni ekonomik yaptırımlar açıklarken, Tahran'la ticari ilişkilerini sürdüren ülke ve şirketleri de yaptırımlarla tehdit etti. Aylar süren çatışmada çıkmaz sürerken Washington, İran ekonomisinin dış dünyayla bağlantılarını kesmeyi hedefliyor. Yeni yaptırım paketinde Orta Doğu, Asya ve Avrupa'dan en az 60 kuruluş hedef alındı.
Ekonomik baskı kampanyasının enerji piyasalarını ve küresel tedarik zincirlerini daha da etkilemesinden endişe ediliyor. 28 Şubat'ta başlayan ABD-İsrail savaşı, küresel petrol ve doğal gaz ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı 'nın abluka altına alınması nedeniyle petrol fiyatlarında yükselişe ve küresel tedarik zincirlerinde aksamalara yol açmıştı. WASHINGTON NEYİ AMAÇLIYOR?
Trump yönetimi, savaşın başlamasından bu yana İran'a karşı 'Ekonomik Öfke Operasyonu' adı altında bir ekonomik baskı kampanyası yürütüyordu. Washington son olarak 'Ekonomik Tecrit Operasyonu' ile baskıyı İran'la ticaret yapan üçüncü ülkelere de genişletme kararı aldı. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, pazartesi günü yaptığı açıklamada İran'ın petrol dahil bütün gelir kaynaklarının hedef alınacağını ve diğer ülke ve şirketlerin Tahran'la iş yapmasının engellenmeye çalışılacağını söyledi.
Bessent, “Amacımız, Tahran yalnız kalana kadar bu rejimi ayakta tutan tüm ekonomik yaşam hatlarını kesmek” ifadelerini kullandı. Yeni kampanyanın İran'ın ticaret ortaklarını da ikincil yaptırım riskiyle karşı karşıya bırakacağını belirten Bessent, İran petrolünün paraya dönüştürülmesine aracılık eden şirket ve finans kuruluşlarının hedef alınacağını vurguladı. İKİNCİL YAPTIRIM NEDİR?
İkincil yaptırımlar, ABD'nin doğrudan yaptırım uyguladığı bir ülkeyle ticaret yapan üçüncü ülkeleri, şirketleri, bankaları veya kişileri de cezalandırmasına dayanıyor. Örneğin İran petrolü satın alan veya Rusya'dan belirli ağır askeri sistemleri temin eden şirket ve ülkeler, kendileri doğrudan ABD yaptırımlarının ilk hedefi olmasalar bile Washington tarafından yaptırıma uğrayabiliyor. Böylece ABD, yalnızca İranlı veya Rus kuruluşları değil, onlarla ticaret yapan yabancı aktörleri de Amerikan finans sistemine erişimlerini kaybetmekle karşı karşıya bırakabiliyor.
İKİNCİL YAPTIRIMLAR NASIL İŞLİYOR? Washington'ın en önemli kozu, ABD pazarına, bankacılık sistemine ve dolar üzerinden gerçekleştirilen işlemlere erişim. Örneğin bir Hint bankasının İran'la doğrudan ilişkisi bulunmasa bile, İran'la ticaret yapan Hintli bir şirketin ödemelerine aracılık etmesi yaptırım riski doğurabilir.
Bankanın ABD'de şubeleri, dolar takas sistemleriyle bağlantıları veya Amerikalı müşterileri bulunuyorsa risk daha da büyüyor. Bu nedenle büyük uluslararası bankalar çoğu zaman yaptırımın kendilerine uygulanmasını beklemeden İran veya Rusya bağlantılı işlemlerden uzak duruyor. ABD finans sistemine erişimi kaybetme ihtimali, Washington'ın ikincil yaptırımlarının temel caydırıcılığını oluşturuyor.
TÜRKİYE 'CAATSA' YAPTIRIMLARININ HEDEFİ OLMUŞTU ABD'nin ikincil yaptırımları geçmişte de birçok ülkeye karşı kullanıldı. Donald Trump'ın ilk başkanlık döneminde, 2017'de yürürlüğe giren ABD'nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası (CAATSA) İran, Rusya ve Kuzey Kore'yi hedef aldı. Washington 2018'de Rusya'dan Su-35 savaş uçakları ve S-400 hava savunma sistemleri satın aldığı gerekçesiyle Çin ordusuna bağlı Ekipman Geliştirme Dairesi 'ne yaptırım uyguladı.
2020'de ise Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi satın alan NATO üyesi Türkiye Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) ve bazı yetkilileri CAATSA kapsamına alındı. ABD, bir yıl önce Türkiye'yi F-35 savaş uçağı programından da çıkarmıştı. Washington, S-400'lerin NATO sistemleriyle uyumsuz olduğunu ve ittifakın güvenliği açısından risk oluşturduğunu savunmuştu.
Trump, Temmuz 2026'da Türkiye'ye yönelik yaptırımları kaldıracağını ve F-35 satışlarının yeniden başlatılması konusunda yakında karar vereceğini açıklamıştı. Ancak Türkiye'nin programa geri dönmesi için, 2020 tarihli ABD yasası uyarınca Ankara'nın Rus S-400 sistemlerine artık sahip olmadığının veya bunları işletmediğinin tespit edilmesi gerekiyor. İRAN'IN EN BÜYÜK TİCARET ORTAKLARI KİMLER?
Resmi gümrük verilerine göre İran, 2024 yılında en az 112 ülke ve bölgeye yaklaşık 56 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirdi. Aynı dönemde 87'den fazla ülke ve bölgeden yaklaşık 68,5 milyar dolarlık ithalat yaptı. İran'ın başlıca ihracat pazarları Çin, Irak, Birleşik Arap Emirlikleri, Türkiye ve Afganistan oldu.
İthalatta ise BAE, Çin, Türkiye, Avrupa Birliği ve Hindistan öne çıktı. Ancak ABD'nin ikincil yaptırım tehdidinin etkisi, bu ülkelerin Amerikan finans sistemine ne ölçüde bağımlı olduğuna göre değişiyor. Özellikle Çin ve Rusya'nın bazı sektörlerinde ABD finans sistemine bağımlılık oldukça düşük.
Bu nedenle Washington'ın bu iki ülke üzerindeki ekonomik baskı kapasitesinin daha sınırlı olduğu değerlendiriliyor. Bunun en önemli örneklerinden biri Çin'in petrol rafinerileri. Kpler verilerine göre Çin, 2025'te İran'ın deniz yoluyla ihraç ettiği petrolün yüzde 80'ini satın aldı.
Analistlere göre ABD'nin İran bağlantılı işlemleri gerçekleştiren Çin bankalarına yaptırım uygulaması halinde Pekin'in Washington'a karşı ekonomik misillemede bulunması da olası.
