Güney Afrika sokaklarını kaplayan dev meşeleri hızla öldürmesiyle tanınan "Euwallacea fornicatus" böceği, bilim insanlarını alarma geçirdi.En az 600 farklı bitki türünü enfekte edebilen istilacı böcek, aslında Çin, Tayvan ve Vietnam’a özgü ama son dönemde diğer kıtalara da yayılıyor.Yeni bir araştırma, ufak bir tohum boyutundaki bu böceğin Akdeniz bölgesinden Avustralya’ya kadar çok geniş bir coğrafyada ciddi bir ekolojik tehdit oluşturabileceğini ortaya koydu.Ağacı böcek ve mantar birlikte öldürüyorBöceğin ağaçlara verdiği zarar sıra dışı bir ortaklığa dayanıyor. Dişi böcekler ağacın gövdesine kürdan kalınlığında delikler açarak yumurtalarını bırakıyor. Aynı zamanda ağacın dokusuna, larvaların daha sonra besleneceği bir mantarı taşıyor.Mantarın yayılması ve böceklerin açtığı tüneller, ağacın su taşıyan damarlarını tıkayabiliyor.
Enfeksiyon ağırlaştığında ağaç sonunda ölüyor.Üstelik yeni bir istilanın başlaması için tek bir dişi böcek yeterli olabiliyor. Çünkü döllenmemiş yumurtalardan erkek bireyler gelişebiliyor ve dişi daha sonra bu erkeklerle çiftleşerek yeni bir popülasyon kurabiliyor.Tahta paletlerle kıtalar arasında yolculuk ediyorAsya kökenli böcek, ahşap paletler, nakliye kasaları ve bitkiler içinde fark edilmeden taşınabiliyor. Euwallacea fornicatus yeni kıtalara esas olarak uluslararası ticaret ve insan faaliyetleriyle, özellikle ahşap ambalaj, palet ve bitki taşımacılığıyla ulaşsa da iklim krizinin de rolü var.
İklim değişikliği, böceğin ulaştığı yeni bölgelerde yerleşebilmesini ve potansiyel yayılım alanını değiştirebiliyor.Bu sayede böcek Güney Afrika’nın yanı sıra dünyanın farklı bölgelerindeki bir dizi ülkeye ulaşmış durumda.Hakemli bilimsel dergi Journal of Pest Science'ta yayımlanan son araştırmada bilim insanları, genetik yöntemlerle böceğin küresel istilasının izini sürdü ve gelecekte yayılabileceği bölgeleri tahmin etti.Böceğin geçmişteki hareketlerini belirlemek ise sanıldığı kadar kolay değil. Bunun temel nedeni, dünyada birbirine neredeyse tıpatıp benzeyen birden fazla türünün bulunması. Bu böcek sıklıkla "Euwallacea perbrevis" türü bir diğer böcekle karıştırılabiliyor.Genetik analiz istilanın rotasını ortaya çıkardıYeni araştırmada uluslararası bilim ekibi, bilimsel literatürde DNA analizleriyle iki türün birbirinden ayrıldığı gözlem kayıtlarını topladı.Araştırmacılar daha sonra bu genetik verileri kullanarak böceklerin soy ağaçlarını oluşturdu ve küresel yayılım rotalarını yeniden inşa etti.
Sonuçlar, her iki türün de Asya’daki doğal yaşam alanlarından dünyanın başka bölgelerine en az altı bağımsız giriş yaptığını gösteriyor.Akdeniz de risk altındaAraştırmacılar yalnızca böceğin geçmişte nasıl yayıldığını değil, gelecekte hangi bölgelerde yaşayabileceğini de modelledi.Sonuçlara göre böcek, kendisine benzeyen diğer türe kıyasla daha geniş sıcaklık aralıklarına dayanabiliyor ve daha kurak iklimlerde yaşayabiliyor. Aynı zamanda yeni bölgeleri kolonileştirme konusunda daha saldırgan görünüyor.Bilim insanlarının modellemelerine göre böcek gelecekte Akdeniz bölgesinin bazı kesimlerine, ABD’nin güneydoğusuna, Madagaskar’a ve Doğu Avustralya’nın neredeyse tamamına yayılabilir.Süs ve meyve ağaçları özellikle savunmasızBöceğin süs ağaçları ile meyve ağaçlarına karşı özellikle etkili olduğu görülüyor.Güney Amerika’da shot-hole borer türleri, Brezilya’da ilk kez 2020’de tespit edilmelerinden bu yana kıyı boyunca yaklaşık 3 bin 500 kilometrelik bir alana yayıldı.Araştırmacılar, özellikle park ve bahçelerde kullanılan dişbudak yapraklı akçaağaç ve çınar gibi ithal süs ağaçlarının yaygın konakçılar arasında olduğunu belirledi.Tehdit doğal ormanlara da sıçradıAyrıca, sorun yalnızca kentlerdeki ağaçlarla sınırlı değil.Tür 2012’de Güney Afrika’ya ulaştıktan sonra Stellenbosch ve Cape Town başta olmak üzere birçok kentte ağaçların ölümüne yol açtı. Ancak Stellenbosch Üniversitesi’nden ekolog Francois Roets, Science.org'a yaptığı açıklamada, böceğin artık Güney Afrika’nın birçok doğal ormanına yerleştiğini ve bazı yerli ağaç türlerini de öldürmeye başladığını söylüyor.Avustralya 40 milyon dolar harcadı ancak böceği yok edemediDünyanın farklı bölgelerinde bilim insanları istilayı durdurabilecek yöntemler üzerinde çalışıyor.Avustralya, böceğin 2021’de Perth’te tespit edilmesinin ardından yaklaşık 40 milyon dolar harcayarak 5 bin ağacı budadı veya tamamen kaldırdı.
Buna rağmen böceği ortadan kaldırma girişimi başarısız oldu.Türkiye'de de görüldüYakın zamanda bu istilacı böcek türüne Türkiye'de de rastlandı.2025’te Forestist dergisinde yayımlanan Türkiye’deki ilk kayıt çalışmasına göre, İstanbul’un Eminönü ilçesinde 2024'te bazı süs ağaçlarında sürgün kurumaları ve solmalar görüldü. Yapılan arazi incelemeleri ve laboratuvar çalışmalarında istilacı bir ambrosia böceğine rastlandı; hem morfolojik inceleme hem de DNA barkodlama sonucunda türün Euwallacea fornicatus olduğu doğrulandı.Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü de Türkiye'deki böceğin tespit edildiğini rapor etti.Ekonomik yükü ne?Euwallacea fornicatus’un önemli olmasının nedenlerinden biri, ekolojik zararın yanında çok büyük bir ekonomik yük de oluşturabilmesi.Güney Afrika için 2022'de Journal of Economic Entomology dergisinde yayımlanan ekonomik modelleme çalışması, böceğin kontrol altına alınmaması halinde 10 yıllık ekonomik maliyetini temel senaryoda 18,45 milyar uluslararası dolar olarak hesaplamıştı. Bu, ülkenin GSYH'sinin yaklaşık yüzde 0,66'sına karşılık geliyordu.Ekonomik yük birkaç kanaldan oluşuyor.
Belediyeler enfekte ağaçları izlemek, budamak veya kesmek, odunu böceğin başka yerlere taşınmasını önleyecek şekilde imha etmek ve yeni ağaç dikmek zorunda kalabiliyor. Güney Afrika'nın Somerset West kentinde 2019 itibarıyla enfekte bir ağacın kaldırılmasının maliyeti 7 bin rand'ın üzerindeydi. Kentte kaldırılmış ağaçların yerine yenilerinin dikilmesinin maliyeti ise toplam 4,5-5,8 milyon rand olarak tahmin edilmişti.Fakat uzmanlar buna bir de kaybedilen ekosistem hizmetlerini ekliyor.
Büyük kent ağaçları gölge sağlayarak sıcaklığı düşürüyor, karbon tutuyor, hava kirliliğinin azaltılmasına katkıda bulunuyor ve yağmur suyunun yönetilmesine yardımcı oluyor. Ağaçların kitlesel biçimde kaybedilmesi bunların ekonomik değerinin de kaybedilmesi anlamına geliyor. Ayrıca ölü veya zayıflamış ağaçların devrilmesi; araçlara, elektrik hatlarına, binalara ve diğer altyapıya zarar verme riski yaratıyor.İkinci önemli başlık da tarım.
E. fornicatus avokado dahil ekonomik değeri olan ağaçlara saldırabiliyor. Kaliforniya'daki bir değerlendirmelerde böceğin avokado bahçelerinde verimi düşürebileceği, budama ve ağaç kaldırma masraflarını artırabileceği ve yeni mücadele programları gerektirebileceği belirtiliyor. Karantina zararlısı kabul edilmesi nedeniyle ticarette de sorun yaratma potansiyeli var.
