Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile ABD Başkanı Donald Trump’ın bu hafta Washington’da yapacağı görüşmenin en kritik başlıklarından birinin Tayvan olması bekleniyor. Görüşmeler hakkında bilgi sahibi üç kaynağın Reuters’a verdiği bilgiye göre Xi, Trump’tan ABD’nin Tayvan’a silah satışlarını durdurmasını isteyecek. Pekin’in bu talebini, Washington ile Pekin arasında 1982’de imzalanan üçüncü ortak bildiriye dayandırması bekleniyor.
Xi’nin çarşamba günü Washington’a gelmesi, iki lider arasındaki resmi görüşmelerin perşembe günü yapılması planlanıyor. Cuma günü ise programda ABD Ulusal Arşivleri ziyareti bulunuyor. Washington ile Pekin arasında 17 Ağustos 1982’de yayımlanan ortak bildiri, ABD’nin Tayvan’a silah satışlarının geleceğine ilişkin temel diplomatik belgelerden biri olarak kabul ediliyor.
Bildiriye göre ABD, Tayvan’a uzun vadeli ve sürekli biçimde silah satmayı amaçlamadığını belirtmiş ve satışları zaman içinde kademeli olarak azaltma niyetini açıklamıştı. Ancak Washington ile Pekin, belgenin anlamı konusunda hiçbir zaman aynı yorumu benimsemedi. ABD yönetimleri, silah satışlarının azaltılması konusunu Çin’in Tayvan sorununu barışçıl yollarla çözme yaklaşımını sürdürmesiyle ilişkilendirdi.
Pekin ise Washington’ın satışları azaltma taahhüdünü öne çıkardı. REAGAN’IN KOŞULU: BARIŞÇIL ÇÖZÜM 1982’de dönemin ABD Başkanı Ronald Reagan tarafından hazırlanan politika notlarında da Washington’ın silah satışlarını azaltmaya yönelik yaklaşımının Çin’in Tayvan meselesini barışçıl biçimde çözme politikasını sürdürmesi koşuluna bağlı olduğu belirtilmişti. Aynı dönemde Tayvan’a verilen ve daha sonra kamuoyuna açıklanan “Altı Güvence” kapsamında Washington, Tayvan’a silah satışlarını sona erdirmek için herhangi bir tarih belirlemediğini ve bu satışlar konusunda Pekin ile önceden görüşmeyi kabul etmediğini bildirmişti.
Bu nedenle 1982 bildirisi, aradan geçen 44 yıla rağmen Washington ile Pekin tarafından farklı biçimlerde yorumlanmaya devam ediyor. Reuters’a konuşan kaynaklara göre Çin’in talebi yalnızca gelecekte yapılacak silah satışlarını kapsamıyor. Pekin’in, Tayvan’ın daha önce ABD’den satın aldığı ancak henüz teslim edilmeyen silahların sevkiyatının da durdurulmasını istediği belirtiliyor.
Kaynaklardan biri, Xi’nin Trump’a Tayvan’ın ABD-Çin ilişkilerindeki istikrarsızlığın kaynağı olduğunu ve mevcut durumu değiştiren tarafın Taipei yönetimi olduğunu savunmasının beklendiğini aktardı. Bu görüş Pekin’in siyasi pozisyonunu yansıtıyor; Tayvan yönetimi ise Çin’in egemenlik iddialarını reddediyor. Çin Dışişleri Bakanlığı da ABD’nin Tayvan’a silah satışlarına “kararlılıkla karşı çıktığını” yineleyerek, Washington’ın üç ortak bildiriye ve Tayvan konusunda daha önce verdiği taahhütlere uymasının ikili ilişkilerin istikrarlı gelişmesinin koşullarından biri olduğunu savundu.
ABD'NİN TAYVAN POLİTİKASINDA HASSAS DENGE ABD, 1979’dan bu yana Çin Halk Cumhuriyeti’ni diplomatik olarak tanırken Tayvan ile resmi diplomatik ilişki yürütmüyor. Washington, “Tek Çin politikası” çerçevesinde Pekin’in Tayvan’ın Çin’in bir parçası olduğu yönündeki tutumunu kabul ettiğini belirtiyor ancak bu egemenlik iddiasını kendi görüşü olarak benimsemiyor. ABD’nin 1979 tarihli Tayvan İlişkileri Yasası ise Washington’ın Tayvan’ın yeterli öz savunma kapasitesine sahip olabilmesi için savunma araçları ve hizmetleri sağlamasına yönelik yasal çerçeveyi oluşturuyor.
Bu durum, ABD’nin Tayvan’a silah satışlarını Washington-Pekin ilişkilerinin en hassas başlıklarından biri haline getiriyor. Zirve, Tayvan’a yönelik milyarlarca dolarlık yeni silah satışlarının gündemde olduğu bir dönemde gerçekleşiyor. Reuters’a göre Trump yönetimi Aralık ayında Tayvan’a 11 milyar dolarlık bir silah satış paketini onayladı.
Yaklaşık 14 milyar dolar değerindeki ikinci paket ise aylardır beklemede tutuluyor. Beyaz Saray’dan bir yetkili, Trump’ın bekleyen yeni silah satışları konusunda kısa süre içinde karar vereceğini bildirdi. Reuters’a konuşan yetkili ayrıca Trump’ın ilk başkanlık döneminde Tayvan’a önceki ABD başkanlarından daha fazla silah satışı onayladığını, ikinci döneminin ilk yılında da Joe Biden’ın dört yıllık dönemindeki toplamdan daha yüksek miktarda satışa onay verdiğini belirtti.
ÇİN'İN TAYVAN ÇEVRESİNDEKİ ASKERİ FAALİYETLERİ ARTTI Pekin, Tayvan’ı Çin topraklarının bir parçası olarak görüyor ve birleşme konusunda güç kullanma seçeneğinden vazgeçmiş değil. Tayvan yönetimi ise Pekin’in egemenlik iddiasını reddediyor. Çin ordusu son beş yılda Tayvan çevresindeki askeri faaliyetlerini belirgin biçimde artırdı.
Savaş uçakları ve savaş gemileri ada çevresinde neredeyse günlük faaliyet gösterirken, Pekin bölgede gerçek mühimmat ve füze denemelerinin de yapıldığı geniş çaplı tatbikatlar düzenledi. Bu faaliyetler, Washington’ın 1982 bildirisindeki silah satışlarını azaltma yaklaşımının Çin’in barışçıl çözüm politikasına bağlı olduğu yönündeki yorumunu yeniden tartışmanın merkezine taşıyor. Reuters’a konuşan kaynaklar, Washington-Pekin görüşmelerinde Tayvan başlığının başka dosyalarla da bağlantılı biçimde ele alınabileceğini bildirdi.
Kaynaklara göre Çin, ABD’nin Tayvan’a yönelik silah satışları konusunda adım atması karşılığında, Batı Asya’daki savaş kapsamında İran üzerinde baskı kurulmasına yardımcı olabileceği mesajını verdi. Tarafların bu konuda herhangi bir anlaşmaya varıp varmadığı ise bilinmiyor. ABD KONGRESİNDEN ZİRVE ÖNCESİ MESAJ Xi-Trump görüşmesi öncesinde bazı Cumhuriyetçi Kongre üyeleri ise Washington’ın Tayvan politikasında değişikliğe gitmemesi gerektiğini savundu.
Senato Dış İlişkiler Komitesinin Doğu Asya alt komitesinin Cumhuriyetçi Başkanı Pete Ricketts, Trump’ın Pekin’e ABD’nin Tayvan politikasının değişmediğini açık biçimde iletmesi gerektiğini söyledi. Temsilciler Meclisi Çin Komitesi Başkanı Cumhuriyetçi John Moolenaar da Trump’a gönderdiği mektupta, Çin’in ABD’nin Tayvan’a silah satışlarına ve Asya’daki güvenlik işbirliklerine yönelik itirazlarının kabul edilmemesi gerektiği görüşünü dile getirdi. Tayvan Dışişleri Bakanlığı ise ABD ile Çin arasındaki üst düzey temasları yakından takip ettiğini ve Washington ile iletişimini sürdürdüğünü açıkladı.
Xi ile Trump’ın görüşmesinden Tayvan konusunda somut bir uzlaşma çıkıp çıkmayacağı belirsizliğini korurken, 1982 bildirisi, bekletilen milyarlarca dolarlık silah paketleri ve Çin’in ada çevresindeki askeri faaliyetleri, Tayvan dosyasını zirvenin başlıca anlaşmazlık alanlarından biri haline getiriyor.
