İran ile ABD arasında barış ihtimalinin doğması, son aylarda petrol fiyatlarını sert biçimde aşağı yukarı savurdu. Uluslararası gösterge niteliğindeki Brent petrolü, Şubat sonundan bu yana varil başına yaklaşık 73 ile 126 dolar arasında işlem gördü ve cuma günü 95 dolar civarındaydı.Avrupa'da akaryakıt fiyatları da bu dalgalanmaları izledi. Ancak benzin ve dizel, fiyatları yalnızca ham petrolün maliyetini değil, aynı zamanda rafinajın maliyetini ve bulunabilirliğini de yansıttığı için özellikle pahalı kalmaya devam etti.Elektrikli araçlar yeni kayıtlar içinde giderek daha büyük pay alsa da AB yollarındaki binek araçların neredeyse onda dokuzu hâlâ benzin ve dizelle çalışıyor.
ACEA'nın son filo verilerine göre araçların yüzde 49,2'si benzinli, yüzde 38,4'ü dizel; böylece iki yakıtın toplam payı yüzde 87,6'ya ulaşıyor.Bazı Avrupa hükümetleri, enerji şokunun başlamasından bu yana geçici akaryakıt vergisi indirimleri ya da diğer destek önlemleri uygulamaya koydu; ancak tepkiler ülkeden ülkeye değişti. Buna rağmen benzin ve dizel fiyatları tarihî zirvelerine yakın seyrediyor.31 Ağustos ile başlayan haftada, AB genelinde benzinin ortalama litre fiyatı 1,95 euro oldu; bu, Haziran 2022'deki 2,03 euroluk zirvenin yaklaşık yüzde 4 altında. Dizelin ortalama fiyatı ise litre başına 2,04 euro ile Nisan 2026'da görülen 2,11 euroluk rekor seviyenin yaklaşık yüzde 3 altında kaldı.Veriler, vergi ve harçları da içeren Avrupa Komisyonu'nun Haftalık Petrol Bülteni'nden alınmış durumda.
Serinin geçmişi Ocak 2005'e kadar uzanıyor.“Ham petrol ile Avrupa'daki akaryakıt fiyatları arasındaki makasın açılmasının temel nedeni, sorunun giderek yalnızca bir ham petrol arzı değil, rafinaj ve ürün arzı sorunu hâline gelmesi” dedi, veri analizi şirketi Kpler'de rafineri arzı ve modellemeden sorumlu baş analist Sumit Ritolia, Euronews Business'a.“Ham petrol bulunabiliyor olabilir, ancak bunun özellikle dizel gibi doğru ürünlere dönüştürülmesi için gerekli kapasite çok daha kısıtlı hâle geldi” diye ekledi.Dizel fiyatları, dizel aracı olmayan hanehalklarını da etkiliyor. Bu yakıt, Avrupa'daki kara taşımacılığının, tarımın ve inşaatın büyük bölümünü besliyor; bu da kalıcı fiyat artışlarının zaman içinde gıda ve diğer ürünlerin maliyetini yukarı çekebileceği anlamına geliyor.Euro bölgesine ilişkin son enflasyon verileri, enflasyonun başta enerji fiyatlarındaki artış nedeniyle yüzde 3,3'e yükseldiğini gösterdi.Avrupa'da neden dizel sıkıntısı yaşanıyor?Avrupa'daki akaryakıt stokları düşük seyrederken, Orta Doğu'daki çatışmalar ve Rus rafinerilerine yönelik saldırılar, rafine ürünlerin küresel arzını sekteye uğrattı.Rusya'nın Ukrayna'yı geniş çaplı işgalinin ardından Avrupa, dizel ve uçak yakıtı tedarikinin önemli bir kısmını ABD, Hindistan ve Orta Doğu'ya kaydırdı.“Dizel ve jet yakıtında Avrupa büyük ithalatçı; dolayısıyla küresel fiyatları belirleyen taraf konumunda” dedi, danışmanlık şirketi Wood Mackenzie'de rafineri, kimya ve petrol piyasalarından sorumlu kıdemli başkan yardımcısı Alan Gelder. “Fiyatlar burada yüksek, ama dünyanın her yerinde yüksek.
Ancak başlıca ithalat noktası biz olduğumuz için durum Avrupa'da daha da ağır hissediliyor.”Orta Doğu ve Rusya'dan ürün ihracatı kısıtlıyken, Türkiye ve Brezilya gibi Rus dizelinin geleneksel alıcıları, ABD, Hindistan ve diğer yerlerden tedarik için Avrupalı alıcılarla giderek daha fazla rekabet ediyor. Dolayısıyla herhangi bir bölgedeki kesinti, ticaret akımları yeniden şekillenirken küresel ölçekte arzı sıkılaştırabiliyor.Pompa fiyatlarını da etkileyen rafineri marjları yüksek seviyelerde. Reuters'in verilerine göre Eurobob E5 benzin barjları, Brent vadeli işlemlerine kıyasla varil başına 62,07 dolarlık primle işlem gördü; bu seviye, Haziran 2022'de görülen 62,10 dolarlık rekorun hemen altında.Aynı zamanda Avrupa dizel vadeli işlemleri, salı günü Brent vadeli işlemlerine kıyasla varil başına 78,91 dolarlık rekor primi gördü; çarşamba günü ise yaklaşık 77 dolara geriledi.Rafineri marjı, benzin ya da dizelin, üretiminde kullanılan ham petrole kıyasla ne kadar daha değerli olduğunu gösterir.Dolayısıyla bir akaryakıt istasyonundan alınan bir litre benzinin fiyatı, ham petrol maliyetinden çok daha fazlasını içerir.
Aşağıdaki görsel, temsili bir litre benzinde ham petrol, rafinaj, dağıtım ve vergilerin payını göstermek için son piyasa verileri ile AB göstergelerini kullanıyor. Bu, AB genelinde ölçülmüş bir fiyat dökümü değil, temsili bir örnektir.Avrupa'da rafineriler yüksek kapasitede çalışırken, stoklar düşük. Hollandalı danışmanlık şirketi Insights Global'in verilerine göre Amsterdam-Rotterdam-Anvers merkezinde bağımsız depolarda tutulan benzin stokları, Ağustos sonlarında 752 bin tona düşerek Eylül 2021'den bu yana en düşük seviyeye indi; bir sonraki hafta ise yeniden yükseldi.Avrupa ve ABD'deki rafineriler hâlihazırda yüksek oranlarda çalışıyor.
Ritolia, Avrupa'da rafineri faaliyetlerinin son üç dört yılın en yüksek seviyelerine yakın seyrettiğini, ABD'de rafineri kullanım oranının ise Ağustos'un son haftasında yaklaşık yüzde 98'e çıktığını belirtti. Bu da olası bir arz şokuna yanıt verebilecek fazla rafineri kapasitesinin pek kalmadığı anlamına geliyor.Gelder, yaklaşan sonbahar bakım sezonuna ve ABD Körfez kıyısındaki rafinerilerin kasırgalar nedeniyle devre dışı kalma riskine de dikkat çekti. Yüksek marjların işletmecileri bakımı ertelemeye teşvik edebileceğini, ancak bunun çok uzun sürmesinin güvenilirlik sorunlarına yol açıp plansız duruş riskini artırabileceği uyarısında bulundu.Akaryakıt fiyatları ne kadar süre yüksek kalabilir?Ritolia'ya göre, yaz seyahat sezonunun sona ermesiyle talebin azalması ve piyasada daha pahalı yaz tipi benzinden uzaklaşılması, benzin fiyatlarına mevsimsel bir nefes aldırabilir.“Dizelde aynı mevsimsel rahatlama imkânı yok; özellikle de kış talebi ile daha sıkı teknik standartların devreye girdiği döneme yaklaştıkça.
Bu nedenle dizel marjları sonbahar boyunca ve kışa girerken yüksek kalabilir” dedi.Dizel arzı, sonbahar bakım sezonunda rafineri üretiminin azalmasıyla, piyasanın kış tipi yakıta geçtiği ve ısınma talebinin yükselmeye başladığı bir döneme denk geldiği için özellikle kırılgan.Analistlere göre, Çin'den gelecek daha yüksek dizel ihracatı bir miktar rahatlama sağlayabilir; ancak Çin'in iç piyasada arz güvenliğini önceleme eğilimi dikkate alındığında, bunun ne ölçüde sürdürülebileceği büyük soru işareti. Ritolia, Hindistan'ın da hem rafineri kapasitesi hem de ihracata yönelik ürün fazlası bulunduğu için Avrupa'ya daha fazla yakıt sağlayabileceğini ekledi.Ham petrol fiyatları düşse bile bu, pompa fiyatlarının hemen kayda değer ölçüde gerileyeceği anlamına gelmiyor. Şu anda başlıca darboğazları, sınırlı yedek rafineri kapasitesi, mamul ürün kıtlığı ve düşük stoklar oluşturuyor.Her iki uzman da Hürmüz Boğazı'nın kalıcı biçimde yeniden açılmasının ve Orta Doğu'dan yakıt ihracatının toparlanmasının fiyatların düşürülmesi açısından kritik olacağı görüşünde.“Çatışmaların sürmesi, küresel talebin hâlâ küresel arzın önünde gitmesi nedeniyle fiyatları kademeli olarak yukarı çekmeye devam ediyor” diyen Gelder, “Eğer bu durum uzarsa, dünyanın yeniden dengeye gelmesinin tek yolu, talebin daha da yüksek fiyatlarla baskılanması olur” ifadelerini kullandı.Piyasaların, güvenilir bir siyasi anlaşmaya ve boğazdan geçen deniz taşımacılığının yeniden başlamasına hızlı tepki verebileceğini söyledi.“Boğaz açılırsa ham petrol fiyatı muhtemelen oldukça sert düşer” diyen Gelder, “Dizelin primi ise biraz daha yavaş geriler, ama yine de bir fiyat düşüşü görürsünüz” dedi.Avrupalı tüketicilerin kayda değer bir rahatlama hissedebilmesi için analistler, Orta Doğu ve Rusya'dan ürün ihracatında toparlanma, rafinerilerin yüksek kullanılabilirlik düzeyini koruması, Hindistan ve Çin gibi alternatif tedarikçilerden ihracatın artması ve nihayetinde stokların yeniden inşa edilmesi gibi bir dizi gelişmenin bir arada gerçekleşmesi gerektiği konusunda hemfikir.“Bunlar olmadan, mevcut dizel yükleri için rekabetin güçlü kalması muhtemel” dedi Ritolia.
