İhanet, insanlığın en kadim karanlıklarından biridir ve faşizm gibi yapıların en sadık ortaklarından. Çoğu zaman politik çürümenin ve toplumsal çözülmenin de işaretidir. Onur, en başta kişinin kendine duyduğu saygı ve kendi değerini içeriden ölçmesidir; güven ise hem kişilerarası bağ hem kurumsal meşruiyet hem de geleceğe dair bir açıklık beklentisidir.
Bu iki kavram, farklı düzeylerde farklı işlev görür: birey düzeyinde onur, direncin kaynağıdır; toplum düzeyinde güven, çürümeyi yavaşlatan dokudur. İhanete ilişkin istihbarat tarihi dört temel motif sayıyor: para, ideoloji, şantaj ve ego. Daha yakın tarihli bazı kaynaklar bunlara intikamı ve ayartmayı da ekliyor; ancak bu ikisi, ilk dördün içinde zaten içeriliyor: intikam, karşılık görmemiş egonun bir biçimidir; ayartma da para ya da şantajın bedenin mahremiyetine taşınmış hâli.
Hiçbir motif ihaneti tek başına açıklayamaz. Nasıl ki bir bitki, sağlam kökleri, sağlam dokusu ve işleyen bağışıklığı varken birden çürümezse, güvenin ve onurun henüz aşınmadığı bir toplumda da ihanet kendiliğinden ortaya çıkmaz. Onur ve güven kuşaklar boyunca inşa edilen toplumsal birikimlerdir.
Onur, insanın kendine verdiği sözü tutmasıyla başlar; ama bu sözü tutabileceği bir zemin de gerekir. O zemin, kişinin çocukluğundan itibaren tanık olduğu tutarlılıklarla örülür. Güven ise kişiler arası bağdan kurumlara doğru genişleyen bir doku olarak ancak kurumların kendi kurallarına uyduğu, yargının tarafsız kaldığı, sözleşmelerin işlediği bir düzende kök salar.
Bu iki kavram birbirini besler: onurlu bireyler güvenilir kurumları, güvenilir kurumlar onurlu bireyleri üretir. Ancak tarihsel birikim yok sayıldığında, yani kurumlar yozlaştığında, sivil toplum baskılandığında ve kuşaklar arası aktarım koptuğunda onur ve güven zayıflar; ihanetin maliyeti düşer. İşte toplumsal çürüme, bu zayıflama sürecinin aşamalarından oluşur.
BİRİNCİ AŞAMA: EKONOMİK ADALETSİZLİK Toplumsal çürümenin ilk aşaması ekonomik adaletsizliktir. Emeğiyle yaşayanlar emeğinin karşılığını alamadığında kurumlara olan güvenini yitirir. Ekonomik adaletsizlik önce haksızlığa uğrama duygusu üretir; haksızlığa uğrayan insan kurumlara kuşkuyla bakar.
Adaletsizlik büyüdükçe ihanet zihinde bir seçenek olarak belirir. Bu noktada neoliberalizmin küstah aritmetiği parayı bağlılığın rakibi değil, rakipsiz alternatifi gibi kullanmaya başlar. Yine de güvenin kadim olduğu toplumlarda insanlar ekonomik adaletsizliğe rağmen birbirine ve kurumlara bağlı kalabilir.
Çünkü güven, ekonomik ilişkilerin ötesinde bir bağdır. Ve çoklukla zannedildiğinin aksine ihanetin önünü açan şey en başta yoksulluk değil, güvensizliktir. Güven çöktüğünde ihanet artık bir seçenek değil, hayatta kalma eylemine dönüşür.
Kısacası ihanet için para kapıyı açar; içeri giren ise çürümedir. İKİNCİ AŞAMA: İDEOLOJİK TESLİMİYET İkinci halka, güvenini kaybeden insanın sığınak arayışıdır. Bazı ideolojiler bu arayışı kolaylaştırır: “Bize güven, çünkü biz sendeniz, aynı düşünüyoruz, aynı amaçtayız” der.
Bu, güvenin yerine geçen sahte bir kutsallıktır. Hangisi olursa olsun bir ideolojiye duyulan güven gerçek güven değil, teslimiyettir; onurun sessiz ölümüdür. Bu noktada ihanet edenlerin neredeyse hiçbiri kendini hain görmez.
Kendini kahraman, kurtarıcı, fedai ya da nefer sanır. Vatanı kurtardığını, geleceği aydınlattığını, gerçeği söylediğini iddia eder. Oysa bu, onurun en sinsi kaybıdır.
Onursuzluğunu onur sanan insan ne kurtulabilir ne kurtarılabilir. En tehlikeli hainler, ihanet edip kendilerini hain olarak görmeyenlerdir. ÜÇÜNCÜ AŞAMA: ŞANTAJ VE MAHREMİYETİN İŞGALİ Üçüncü halka, çürümenin artık saklanmadığı aşamadır.
Kötülük ahlakçı bir dil kuşanır. Ardından şantaj gelir. Özel olanın gizlilik alanı iktidarın arşivine dönüşür.
İnsan kendi hayatına yabancılaşır, kendi mahremiyetine bile güvenemez. Kendi hayatı kendi elinde değil, başkalarının arşivinde tutulur. Kendine güvenemeyen başkasına da güvenemez.
Güvensizlik, ihanetin en verimli toprağıdır. Bitkide çürüme nasıl dokudan dokuya yayılırsa, toplumda da güvensizlik insandan insana, kurumdan kuruma yayılır. Şantajın en karanlık yanı, yalnızca kişiyi değil, kişinin kendine duyduğu güveni de yok etmesidir.
DÖRDÜNCÜ AŞAMA: EGO VE İHANETİN KURUMSALLAŞMASI Dördüncü halka egodur. Karşılık görmemiş duygular, küçümsenmiş önem, ihmaller ihanetin en masum bahaneleri olur. Ego, onurun sahtesidir.
Onur kendine duyulan saygıdır; ego başkalarına duyulan ihtiyaç. Onurlu insan kendisini onaylar; egolu insan sürekli onay bekler. Onay göremeyen ego, ihaneti intikam olarak görür.
Bu şekilde ego sistemin kapısını içeriden açar. Böylece çürüme kendi kendini finanse eden bir ekonomiye dönüşür. İhanet artık bireysel suç olmaktan çıkar, bir yönetim biçimi hâline gelir.
Korku ekonomisi kurulur, sahte bir istikrar üretilir. Burada mikro düzeyden makro düzeye geçişin mekanizması açık olmalıdır: bireysel ego, himaye ağları, iktidar paylaşımı ve kurumsal teşvikler üzerinden toplumsal çürümeye bağlanır. Ego, yalnızca kişisel bir zaaf değil; sadakat karşılığında makam, dokunulmazlık ve aidiyet sunan yapıların aradığı ham maddedir.
Rejim, egoyu besleyerek kendi sürekliliğini satın alır. HESABA GELMEYEN DİRENÇ NOKTALARI İhanet süreci ve hainler için sorun şudur: zincirin her basamağında direnç noktaları bulunur. Ekonomik adaletsizlik güveni aşındırırken dayanışma ağları kurulabilir.
İdeoloji fanatizmi körüklerken onurlu bireyler kendi zihinlerini ve vicdanlarını rehber edinebilir. Şantaj mahremi işgal ederken açık yüreklilikle direnilebilir. Ego tuzağı kurulurken kişiler kendi değerini içeriden besleyebilir.
Hayır! Direnmek, üstün vasıflara sahip istisnai bireylerin işi değildir; tersine, belirli toplumsal koşulların ürettiği bir kapasitedir. Bu kapasitenin ilk kaynağı, kişinin kendi emeğiyle kurduğu ilişkidir.
Emeğinin karşılığını alan, ürettiği şeyin kendi hayatıyla bağını görebilen insan, kendine olan borcunu başkasının gözünde değil kendi vicdanında ölçer; bu yüzden rüşveti reddetmek ona bir fedakârlık gibi değil, bir tutarlılık gibi görünür. İkinci kaynak, kişinin ait olduğu dayanışma ağlarıdır. Yalnız kalan insan direnmekte zorlanır; çünkü direncin maliyeti tek başına göğüslenemeyecek kadar ağırdır.
Ama bir mahalle, bir meslek odası, bir sendika, bir okul, bir edebiyat çevresi, bir arkadaşlık ağı, kişinin arkasında duran bir güvence oluşturur. Bu ağlar zayıfladığında direnç de zayıflar; çünkü ihanet teklifi karşısında kişi yalnız kalır ve şantajın, paranın ya da egonun ağırlığı altında ezilebilir. Üçüncü kaynak, kuşaklar arası aktarımdır.
Dedesinin, annesinin, öğretmeninin onurlu bir direnişini hatırlayan insan, kendi direnişini o hatıranın devamı olarak görür; bu, ona yalnız olmadığını hissettirir. Dördüncü kaynak ise kurumların tutarlılığıdır. Şayet önceden yargının tarafsız olduğu, sözleşmelerin işlediği, liyakatin gözetildiği bir düzen deneyimi yaşanmış ya da gelecekte böyle bir deneyimin yaşanma olasılığı güçlü bir şekilde belirmişse (devrimci bir geçmiş ya da devrime giden bir yol inşa edilmişse) direnç çok büyük anlam kazanır; çünkü kişi direndiğinde bunun boşa gitmeyeceğini bilir.
Bütün bu koşullar bir arada düşünüldüğünde, direncin sosyolojisi şu cümlede özetlenebilir: direnç, kişinin kendi emeğiyle, dayanışma ağlarıyla, kuşaklar arası hafızayla ve tutarlı kurumlarla desteklendiği ölçüde mümkündür. Ve bu mümkün olan insanlık tarihine damga vuran devrimlerden dolayı artık daima mümkündür. Çürüme ne boyutlara gelirse gelsin, kendini sonsuza dek yeniden üreteceği sanısı saçmadır!
Çürüyenler yeni çürükler olarak devam edemez; çürüyen bitkilerin tek yapabileceği şey toprağa karışıp yeni bir fidana hayat vermektir, yeni bir çürük oluşturmak değil! Hayır, bu bakış açısı asla iyimser bir süs değildir, aksine zincirin determinist olmadığının kanıtıdır. Şayet her halka zorunlu olsaydı, direnç diye bir şey de olamazdı; oysa direnç, zincirin her basamağında her zaman mümkündür.
Direnç noktaları, ihanet motiflerinin bir zorunluluk değil, bir tercih ekranı olduğunu gösteriyor. Bu ekranda her zaman bir “hayır” seçeneği vardır. Ve bu “hayır”, onurun sesidir.
Tarih boyunca bu “hayır” ı seçenler çok oldu. Parasız kalmayı paraya yeğleyenler oldu; çünkü onurları satın alınamayacak kadar değerliydi. İdeolojinin kör edici güneşinde gözlerini kapatıp kendi sesini dinleyenler oldu; çünkü kendilerine güvenleri ideolojilere güvenlerinden büyüktü.
Şantajın karanlığında hayatının ifşa edileceğini bile bile dik duranlar oldu; çünkü onurları korkularından ağırdı. Egonun kıskacında “beni görmediniz” diye ihanet etmek yerine “beni görmeseniz de ben buradayım” diyenler oldu; çünkü kendi varlıklarına güvenleri başkalarının onayına ihtiyaçlarından büyüktü. Demek ki direnç ile tercih ekranı aynı şeyin iki yüzüdür: zincirin her halkasında beliren bir imkân. *** Bugün ülkemizin dört bir yanında, bizi bugünlere getiren karanlık aritmetiği çok iyi bilen, tanıyan ve çözen milyonlarca insan var.
Bu milyonlar belki bugün hesap sormuyor; ama hesap tutuyor. Olup biten hiçbir şeyi unutmak istemiyor; her şeyi tek tek kaydedip daima hatırlamakta kararlılar. Ve asla üzülmüyorlar; aksine neşeyle karşı çıkıyorlar karanlıklara.
Çünkü ihanetin zulmettiği bir ülkede gülmek bir devrimdir. O gülüş, onurun ve güvenin sesidir. Çünkü gülen insan korkmuyordur.
Korkmayan insan güveniyordur: kendine, birbirine, geleceğe. Çürüme zinciri kendi kendini yer bitirir; umut zinciri ise kendi kendini çoğaltır, yeniler, güçlendirir. Ve umut zincirinin her halkası, onur ve güvenle dövülmüştür.
Bugün pek çok insan direniyor. Direnenlerin hiçbiri üstün varlık değil; hiçbirinin özel güvencesi yok. Her birinin kaybedecekleri şey ihanet edenlerden az değil.
Onlar sadece “hayır” diyor! İhanetin vaat ettiği şeyin kendilerinden büyük olduğunu söyleyenlere “hayır” diyor! İşte bu “hayır” lar iki şeyi koruyor halen ülkemizde: onuru ve güveni.
İlkeli hayat bir süper güç değildir. Gündelik yaşamın içinde tekrarlanan bir kararlılıktır. Tarihin ivmesini de bu kararlılıklar değiştirir.
Onuru için mücadele eden herkese selam olsun! //---// Not: Okullar açıldı. MEB halen okulların büyük çoğunluğuna ders kitaplarını dağıtmadı!
