Son yıllarda kişilik özellikleri ve ilişkiler üzerine yapılan araştırmalarla birlikte “ ekoizm ” kavramı da daha fazla konuşulmaya başladı. Kavram, adını Yunan mitolojisindeki Echo karakterinden alırken özellikle kişinin kendi ihtiyaçlarını ve isteklerini bastırmasıyla ilişkilendiriliyor. Ancak ekoizm, DSM-5'te yer alan bağımsız bir psikiyatrik tanı değil; daha çok belirli kişilik özelliklerini ve davranış biçimlerini açıklamak için kullanılan bir kavram olarak değerlendiriliyor.
EKOİZM NEDİR? Ekoizm, kişinin kendisine fazla dikkat çekmekten kaçınması, ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanması ve başkalarının beklentilerine aşırı önem vermesi şeklinde görülebilen bir kişilik özelliği veya davranış örüntüsüdür. Ekoist olarak tanımlanan kişiler, kendileri hakkında konuşmaktan veya övgü almaktan rahatsız olabilir.
Başkalarına yük olmaktan çekinebilir ve kendi ihtiyaçlarını dile getirmek yerine çevresindeki insanların isteklerine öncelik verebilir. Burada önemli bir ayrım bulunuyor: Ekoizm, psikiyatrik bir hastalık veya resmi bir kişilik bozukluğu tanısı değildir. EKOİZM NARSİSİZMİN TAM TERSİ Mİ?
Günlük dilde ekoizm sıklıkla “narsisizmin tam tersi” olarak tanımlanıyor. Ancak bu ifade bilimsel açıdan fazla kesin bir karşılaştırma olabilir. Narsisizm genel olarak kişinin kendisine yönelik aşırı önem atfetmesi, hayranlık ve onay ihtiyacı gibi özelliklerle ilişkilendirilirken ekoizmde bunun aksine kendini öne çıkarmaktan kaçınma ve kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atması görülebiliyor.
Ancak insanlar yalnızca “narsist” veya “ekoist” şeklinde iki kategoriye ayrılmaz. Bir kişinin bazı narsistik özellikler göstermesi ya da zaman zaman kendisini geri plana atması, tek başına bir kişilik bozukluğuna veya ekoizme sahip olduğu anlamına gelmez. EKOİST KİŞİLERİN ÖZELLİKLERİ NELERDİR?
Ekoizmle ilişkilendirilen davranışlar kişiden kişiye değişebilir. Yaygın olarak şu özelliklerden söz edilir: Övgü ve ilgiyi üzerine çekmekten rahatsız olma Kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanma “Hayır” demekte güçlük çekme Başkalarını üzmekten veya hayal kırıklığına uğratmaktan aşırı çekinme Sürekli başkalarının ihtiyaçlarını düşünme Yardım istemekten kaçınma Kendi başarılarını küçümseme Dikkat çekmekten veya özel hissetmekten rahatsız olma Çatışmalardan mümkün olduğunca uzak durma Başkalarının onayına fazla önem verme Bu özelliklerin birkaçının görülmesi kişinin otomatik olarak “ekoist” olduğu anlamına gelmez. Davranışların ne kadar yoğun olduğu, ne kadar uzun sürdüğü ve kişinin günlük yaşamını nasıl etkilediği önemlidir.
EKOİZM NASIL ORTAYA ÇIKAR? Ekoizmin tek bir nedeni olduğu söylenemez. Kavram özellikle çocukluk deneyimleri ve ilişkiler bağlamında ele alınıyor.
Örneğin çocuğun sürekli olarak başkalarının ihtiyaçlarını öncelemesi beklenen, kendi isteklerini ifade ettiğinde eleştirildiği veya ilgi görmekten dolayı suçluluk hissettiği ortamlar, ilerleyen yaşlarda kişinin kendisini geri plana atmasına katkıda bulunabilir. Bununla birlikte ekoizmin kesin nedenleri konusunda tek ve genel geçer bir açıklama bulunmuyor. Kişilik özellikleri; yetişme biçimi, ilişkiler, çevre ve bireysel deneyimlerin bir araya gelmesiyle şekillenebilir.
EKOİST KİŞİLER İLİŞKİLERDE NASIL DAVRANIR? Ekoizm kavramı özellikle romantik ilişkiler bağlamında gündeme geliyor. Kendi ihtiyaçlarını açıkça ifade etmekte zorlanan bir kişi, ilişkide karşı tarafın isteklerine sürekli öncelik verebilir.
Örneğin sürekli planları karşı tarafın belirlemesine izin vermek, rahatsız olduğu davranışlara itiraz etmemek veya kendi sınırlarını korumakta zorlanmak bu örüntünün parçası olabilir. Ancak fedakârlık yapmak veya partnerini düşünmek tek başına ekoizm göstergesi değildir. Sağlıklı ilişkilerde karşılıklı anlayış, iletişim ve sınırların korunması önem taşır.
EKOİZM İLE DÜŞÜK ÖZGÜVEN AYNI ŞEY Mİ? Hayır. Ekoizm ve düşük özgüven birbirine eşlik edebilir ancak aynı kavram değildir.
Düşük özgüvene sahip bir kişi kendisini değersiz veya yetersiz görebilir. Ekoizmde ise daha çok kişinin kendisini öne çıkarmaktan kaçınması ve başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyması üzerinde durulur. Bir kişinin kendisini geri plana atmasının altında özgüven sorunlarının yanı sıra farklı psikolojik veya sosyal etkenler de bulunabilir.
EKOİZM NARSİST KİŞİLERLE NEDEN BİRLİKTE ANILIYOR? Ekoizm kavramının narsisizmle birlikte anılmasının önemli nedenlerinden biri, iki davranış örüntüsünün ilişkilerde birbirini tamamlıyor gibi görünebilmesidir. Kendini sürekli öne çıkaran ve yoğun ilgi bekleyen bir kişi ile kendi ihtiyaçlarını bastırarak karşı tarafı memnun etmeye çalışan bir kişinin ilişkisi dışarıdan bakıldığında bu dinamiğe örnek olarak gösterilebilir.
Fakat “narsist + ekoist” şeklinde kesin bir ilişki modeli bulunmaz. Her narsistik özellik gösteren kişi ekoist biriyle ilişki yaşamaz ve her ekoist olarak tanımlanan kişi de narsistik özelliklere sahip biriyle birlikte değildir. EKOİZMDEN NASIL KURTULUNUR?
Ekoizm resmi bir psikiyatrik tanı olmadığı için “ekoizm tedavisi” şeklinde standart bir tedavi protokolünden söz edilemez. Bununla birlikte kişi sürekli olarak kendi ihtiyaçlarını bastırıyor, sınır koymakta zorlanıyor veya ilişkilerinde kendisini yok saydığını düşünüyorsa bir psikolog veya psikiyatristten profesyonel destek alabilir. Kişinin kendi ihtiyaçlarını fark etmesi, gerektiğinde “hayır” diyebilmesi, sınırlarını belirlemesi ve başkalarının beklentileriyle kendi ihtiyaçları arasında denge kurması üzerinde çalışılabilir.
EKOİST OLDUĞUMU NASIL ANLARIM? Kendinize şu soruları sormak bazı davranış örüntülerini fark etmenize yardımcı olabilir: Kendi ihtiyaçlarımı söylemekte zorlanıyor muyum? Başkalarını hayal kırıklığına uğratmaktan aşırı korkuyor muyum?
“Hayır” dediğimde yoğun suçluluk hissediyor muyum? Başarılarımı anlatmaktan veya övgü kabul etmekten kaçınıyor muyum? İlişkilerimde sürekli karşı tarafın isteklerine mi öncelik veriyorum?
Yardıma ihtiyacım olduğunda bunu söylemekte zorlanıyor muyum? Bu soruların birçoğuna “evet” demek tek başına ekoizm tanısı anlamına gelmez. Bunlar yalnızca kişinin kendi davranışlarını değerlendirmesi için düşünülebilecek sorulardır.
EKOİZM İLE NARSİSİZM ARASINDAKİ TEMEL FARK NEDİR? En basit ifadeyle, narsisizm kişinin kendisine yönelik aşırı önem ve hayranlık ihtiyacıyla ilişkilendirilebilirken, ekoizm kişinin kendisini geri plana atması ve kendi ihtiyaçlarını ifade etmekten kaçınmasıyla ilişkilendiriliyor. Ancak ekoizmi narsisizmin klinik anlamda “tam karşılığı” olarak değerlendirmek doğru değildir.
Ekoizm daha çok kişilik özelliklerini ve ilişkisel davranış örüntülerini tanımlamak için kullanılan bir kavramdır.
