Avrupa Birliği (AB) ile Rusya jeopolitik rakip konumunda. Rusya, AB’nin kapsamlı yaptırımları altında bulunurken taraflar arasındaki ilişkiler de büyük ölçüde sınırlandırılmış durumda.Ancak tarihin en büyük uluslararası bilimsel iş birliklerinden birinde ve dünyanın en büyük nükleer füzyon deneyinde iki taraf, onlarca yıl önce kurulan ve nesiller boyunca sürmesi hedeflenen bir ortaklıkla birbirine bağlı olmayı sürdürüyor.Brüksel, Ukrayna’daki savaş ve hibrit saldırılar nedeniyle Moskova üzerindeki baskıyı artırırken Rus mühendisler ile Avrupalı meslektaşları, Uluslararası Termonükleer Deney Reaktörü (ITER) adlı proje kapsamında birlikte çalışmaya devam ediyor.Deneysel nükleer füzyon makinesi ITER, hidrojen çekirdeklerini kaynaştırarak büyük miktarda enerji üretmeyi amaçlıyor.AB Enerji Komiseri Dan Jorgensen, pazartesi günü Fransa’nın Cadarache kentindeki ITER tesisini ziyaret etti. Jorgensen, füzyon cihazının "karbonsuzlaşma ve enerji bağımsızlığı hedeflerimiz açısından kilit öneme sahip" olduğunu söyledi.PF1 poloidal alan bobini ve jirotronlar2007’de başlatılan ve inşası süren ITER, Rusya, Çin, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve AB dâhil 33 ülkenin iş birliğinin ürünü olan bir füzyon makinesi.Proje, füzyon enerjisinin uygulanabilir, düşük karbonlu bir enerji kaynağı olma potansiyelini göstermeyi amaçlıyor.
Bu teknoloji, AB’nin 2050 yılına kadar iklim nötr hâle gelme hedefine katkıda bulunabilir.ITER’in internet sitesine göre inşaat maliyetlerinin yüzde 45,6’sını üstlenen Avrupa, projenin en büyük mali katkı sağlayıcısı konumunda.Ancak Brüksel, Rus enerjisine bağımlılığını kademeli olarak azaltırken, Rus kamu kurumlarını AB’nin araştırma iş birlikleri ve finansman programlarından çıkardı. Rusya’nın Ukrayna’yı işgaline yanıt olarak Avrupa’daki araştırma kuruluşlarının Rusya’dan finansman alması da yasaklandı.Buna karşın hiçbir üyenin projeden çıkarılmasına izin vermeyen ITER kuralları nedeniyle Rusya’nın üyeliğine hiçbir zaman son verilmedi.Rusya, projenin yüzde 9,1’ini üstlenmeyi sürdürüyor ve kritik bilim insanları ile teknolojik bileşenler sağlamaya devam ediyor.Bir ITER sözcüsü, Euronews’e yaptığı açıklamada, "Rusya Federasyonu bir ITER üyesidir ve ulusal ajansı Project Center ITER aracılığıyla projeye katılmaktadır. ITER ile bağlantılı bütün faaliyetler, yürürlükteki hukuki ve düzenleyici gerekliliklere uygun biçimde yürütülmektedir," dedi.Rusya, finansmanın yanı sıra füzyon plazmasını biçimlendirmek ve kontrol etmek için kullanılan PF1 poloidal alan bobini dâhil son derece özel çeşitli bileşenlerin tedarikinde de önemli rol oynuyor.Moskova ayrıca füzyon reaktörlerindeki plazmayı ısıtmak için kullanılan yüksek frekanslı elektromanyetik dalgaları üreten güçlü cihazlar olan jirotronları sağlıyor.ITER sözcüsüne göre Rusya’nın sağladığı diğer bileşenler arasında "süper iletken mıknatısların güç kaynağı korumasını destekleyen ekipmanlar" ile "vakum kabının üst portları" bulunuyor.AB’nin büyük yatırımıNükleer füzyonun AB’nin başlıca yatırım önceliklerinden biri hâline gelmesi, Rusya’nın projedeki katkısını daha da önemli kılıyor.Brüksel, sektörü hızlandırmak ve nükleer teknoloji ile bu alandaki becerileri desteklemek için kısa süre önce 330 milyon euroluk finansman açıklamasının ardından kendi füzyon stratejisini duyurmaya hazırlanıyor.Bir yıl geciken stratejinin yönetişim, düzenleyici çerçevenin açıklığı ve uluslararası iş birliği konularını ele alması bekleniyor.
Avrupa’nın ITER’deki merkezi rolü de stratejinin temel unsurlarından birini oluşturacak.Rusya’nın ITER nükleer füzyon programına katılımının, stratejinin geleceği konusunda üye ülkeler arasında uzlaşmaya varılmasını diplomatik açıdan geciktirip geciktirmediği sorulan Avrupa Komisyonu henüz yanıt vermedi.Euronews’in gördüğü, ITER’in de dâhil olduğu nükleer enerjiyi değerlendiren 9 Temmuz tarihli Avrupa Birliği Konseyi belgesinde ise Rusya’ya herhangi bir atıfta bulunulmaktan özenle kaçınıldı.Belgede bunun yerine AB’nin "ITER ile bağlantılı faaliyetlerde ITER Organizasyonu ve ortaklarla iş birliğini sürdüreceği" açıkça belirtildi.Rusya Bilim Bakanı ITER’i ziyaret ettiRusya’nın Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgalinin ardından AB, ülkenin Horizon Europe, Horizon 2020, Euratom ve Erasmus+ gibi önde gelen araştırma programlarına katılımını askıya aldı.Dünyaca ünlü fizik araştırma merkezi CERN gibi diğer büyük Avrupa bilim kurumları da Rusya’nın gözlemci statüsünü 2022’de askıya aldı ve Rusya Federasyonu ile "yeni iş birliklerine girmeyeceğini" açıkladı.Bilimsel ilişkilerdeki genel dondurma kararına rağmen ITER, bilimsel bilgi alışverişi, araştırma programları ve eğitim konularını kapsayan bir iş birliği anlaşmasını haziran ayında Rusya’nın Kurchatov Enstitüsü ile imzaladı.Rus ve Avrupalı yetkililer, proje kapsamında üst düzey temaslarını da sürdürdü. Rusya Bilim Bakanı Valery Falkov, kalabalık bir heyetle birlikte temmuz ayında ITER’in Fransa’daki tesisini ziyaret etti.ITER’in Rusya ile iş birliğini sürdürmesini destekleyenler, projenin uzmanlık bilgisi, devasa endüstriyel tedarik zincirleri ve uluslararası iş birliği gerektiren onlarca yıllık bir girişim olduğunu savunuyor.Proje ayrıca bilimsel iş birliğinin siyasi değişimlerden etkilenmeden devam edebileceği varsayımı üzerine tasarlandı.ITER sözcüsü, "Örneğin poloidal alan bobini sistemi, Avrupa, Rusya ve Çin’in katkılarını içeriyor. Farklı ulusal tedarik zincirlerinden gelen bileşen ve teknolojilerin tek bir makine sistemine entegre edilmesi gerekiyor," dedi.Birçok ülke, ITER’e yönelik taahhütlerinin yanı sıra gelecek 20 yılda nükleer füzyon sistemlerini çalıştırmak için ihtiyaç duyulacak bilgi ve teknolojileri geliştirmeye yönelik ulusal girişimler de yürütüyor.Avrupa Parlamentosunun yakın tarihli bir araştırmasına göre ITER’in kurulduğu 2007’den bu yana teknolojik gelişimde kaydedilen ilerleme, füzyon teknolojisinin "yüzyılın ikinci yarısında endüstriyel kullanıma hazır hâle gelmesinin önünü açabilir."Bilim jeopolitiğin 'önüne geçemez'Ancak AB’nin nükleer füzyon ve ITER konusunda Rusya’ya bağımlılığı Brüksel’de kaygılara yol açıyor.Avrupa Parlamentosunun üç üyesi, 2025’te Jorgensen’e yönelttikleri yazılı soruda AB’nin "ITER’de Rusya’nın katılımına olan bağımlılığı aşamalı olarak sona erdirmeyi" planlayıp planlamadığını sordu.Jorgensen, kamuoyuna açık yanıtında ITER’in kuruluş kurallarının üyelerin projeden çıkarılmasına izin vermediğini, üyeliğin yalnızca gönüllü olarak sonlandırılabileceğini belirtti.Soruyu imzalayan isimlerden Andrea Wechsler, Komisyonun yanıtının "Rusya’nın ITER’in yönetişim ve teknoloji ekosistemindeki varlığının devam etmesiyle nasıl başa çıkılacağına ilişkin ikna edici bir siyasi strateji sunmadığını" söyledi.Wechsler, Euronews’e yaptığı açıklamada, "Komisyonun konuyu yeniden değerlendirmesi ve bu yeni kurumsal iş birliği biçimlerinin AB’nin Rusya’ya yönelik genel politikasıyla nasıl bağdaştığını açıklaması gerektiğine inanıyorum," dedi."Rusya’nın ITER’deki rolüne ilişkin kapsamlı bir güvenlik ve strateji incelemesine, ayrıca yeni teknolojik bağımlılıkların oluşmamasını sağlayacak açık bir plana ihtiyacımız var."Bazı sivil toplum kuruluşları da benzer kaygılar taşıyor.
İklim alanında çalışan Clean Air Task Force’un Küresel Füzyon Enerjisi Direktörü Sehila Gonzalez de Vicente, uluslararası iş birliğinin füzyon enerjisindeki ilerlemenin merkezinde yer aldığını ancak bundan sonra aynı küresel ölçekte gerçekleşmeyebileceğini söyledi.Gonzalez de Vicente, Euronews’e yaptığı açıklamada, "Ülkeler ve şirketler ticari açıdan hassas teknolojileri korumaya ve gelişmekte olan füzyon sektöründeki rekabet avantajlarını sürdürmeye çalışırken bilimsel iş birliğinin güvenilir müttefikler ve ortaklar arasında yoğunlaşması muhtemel," dedi.Wechsler, "Rus araştırmacıların, öğrencilerin veya bilim insanlarının tecrit edilmesine" karşı olduğunu ancak stratejik teknoloji alanındaki bilimsel iş birliğinin jeopolitik açıdan tarafsız kabul edilemeyeceğini savundu."Projenin devam etmesini, bilimin jeopolitiğin önüne geçmesi gerektiği konusunda bir uzlaşma bulunduğunun kanıtı olarak yorumlamam," dedi.Avrupa Komisyonu, Euronews’in görüş talebine haber yayıma hazırlandığı sırada yanıt vermedi.
