Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü’nün, yönetmen Bingöl Elmas’ın Kapadokya’daki çevre ve kültür mücadelesini konu alan “Şiirli Oda’nın İzinde” belgeseline verdiği yapım desteğini faiziyle geri istemesi sinema sektörünü ayağa kaldırdı. Aralarında Altyazı Sinema Derneği, Documentarist, İşçi Filmleri Festivali ve Sine-Sen’in de bulunduğu 10 kurum ile Emin Alper, Azra Deniz Okyay, Pelin Esmer, Zeynep Dadak, Belmin Söylemez, Ceylan Özgün Özçelik ve Can Candan’ın da yer aldığı 215 sanatçı ve sinemacı “Sanatsal İfade ve Üretim Alanımızı Savunuyoruz” başlıklı ortak bir bildiriye imza attı. Bakanlık, resmi yazıda ret gerekçesini “senaryo uyumsuzluğu” ve “teknik yetersizlik” olarak açıklasa da yönetmen Bingöl Elmas yetkililerle yaptığı görüşmelerden yola çıkarak filmin Kapadokya’daki tahribata ilişkin bakanlığı eleştirdiği için “politik” bulunarak reddedildiğini ifade etti.
Sektör temsilcileri yayımladıkları ortak bildiride “resmi gerekçelerin asıl gerekçeyi gizleyen bir kılıf” olduğunu vurgularken bu kararları kimin aldığının da şeffaf olmadığını savundu. Bildiride, “Bir filmde politik eleştiri yapılması, kurul tarafından filmin yetersizliği olarak mı değerlendiriliyor” sorusu soruldu. ALPER’DEN ELMAS’A Bingöl Elmas’ın yaşadığı maddi baskı, sinema kamuoyunun yabancı olduğu bir tablo değil.
Benzer bir süreç 2022 yılında, Cannes Film Festivali ve Altın Portakal ödüllü “Kurak Günler” filminin yönetmeni Emin Alper’in de başına gelmişti. Bakanlık, Alper’e verilen 950 bin TL’lik desteği “senaryodaki değişiklikler” gerekçesiyle yasal faiziyle geri talep etmişti. Sinemacılar, iki olayın da kamu fonlarının teslim aşamasından sonra sinemacıları devasa mali yüklerle baş başa bırakarak sektörü otosansüre zorladığını iddia ediyor.
DÖNÜM NOKTASI Yaşanan bu “desteği geri isteme” krizinin başlangıcını 2019 yılında Resmi Gazete’de yayımlanan “Sinema Sektörünün Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik” oluşturuyor. Yönetmelik, filmin senaryosunun yapım ve kurgu aşamasında değişmesinin sanatsal sürecin doğal bir parçası olmasına karşın, “başvuru dosyasındaki senaryo ve kurgu yapısına birebir uygun tamamlanması” zorunluluğu getirdi. Sinema Destekleme Kurulu’nun özerk yapısı zayıflatılarak tüm kararlar kültür ve turizm bakanının onayına bağlandı.
Tüm bunlarla birlikte değerlendirme kurullarının rapor ve puanlamalarının kamuoyuna kapalı olması, politik gerekçelerle projenin reddedilmesine, otosansüre veya iade baskısına kapı araladı. DÜNYADA KAMU FONLARI NASIL İŞLİYOR? Dünyadaki büyük sinema fonlarında geri ödeme mekanizması tamamen yok değil ancak bu iade şartı filmin gişe başarısına ve mali/ idari kurallara (harcamaların belgelenmesi, filmin süresinde bitirilmesi) bağlı.
Kamu parasının denetimi ile sanatsal özgürlük arasındaki denge şu şekilde kuruluyor: - CNC (FRANSA): Dünya sinemasının en büyük kamu destek fonlarından biri. Desteği alan bir yönetmenin senaryosu çekim esnasında değişebilir. Fon yönetimi içeriğe siyasi/ felsefi müdahalede bulunmaz; yapılan denetim sadece mali harcamaların şeffaflığı ve prodüksiyonun tamamlanıp tamamlanmadığı üzerine. - BFI (İNGILTERE) VE FFA (ALMANYA): Senaryo değişiklikleri onay mekanizmasından ziyade yapımcının bilgilendirme sorumluluğunda.
Destek alan filmler iktidardaki hükümeti veya devlet politikalarını sert bir şekilde eleştirse dahi (örneğin çevre yıkımı, yolsuzluk, insan hakları ihlalleri konularında) geri ödeme şartı aranmaz. Kamu fonu iktidarın değil, kamunun parası kabul edilir. - EURIMAGES (AVRUPA KONSEYI FONU): Türkiye’nin de üye olduğu bu fonda kriter; sanatsal nitelik, teknik standartlar ve finansal ortaklıklardır. İçeriğe yönelik ideolojik değerlendirme yapılması fon sözleşmelerine aykırıdır.
